Gandia w Hiszpanii miasto Borjów, pełnym historii i zabytków

Gandia leży na słonecznym wybrzeżu Costa del Azahar na wschodnim wybrzeżu Hiszpanii.

Wschodnim wybrzeżu Hiszpanii, to przede wszystkim długie plaże, nadmorskie promenady i niewielkie miejscowości, w których życie toczy się niespiesznie. Uwielbiam tutejszy spokój, dziwną powolność i możliwość wypoczynku, jak nigdzie indziej w tej części świata. Jednak wszystko kiedyś się nudzi, a wówczas przyda się miejsce, które dla odmiany przeniesie cię w odległą przeszłość. Jednym z nich, jak uważam, jest Gandia, miasto, które ma dwie twarze. Jedna należy do turystów szukających słońca i odpoczynku nad Morzem Śródziemnym, druga do miłośników historii, architektury i starych opowieści.

W zasadzie wystarczy odejść kawałek od plaży, żeby znaleźć się wśród średniowiecznych uliczek, zabytkowych kościołów i pałaców pamiętających czasy jednej z najbardziej wpływowych rodzin w historii Hiszpanii. To tutaj swoje ślady pozostawili Borjowie, znani szerzej jako włoska rodzina Borgiów. Chciałbym zabrać Cię dziś na spacer po Gandii. Nie będzie to wyłącznie wyliczanie kolejnych zabytków. Przyjrzymy się historii miasta, zajrzymy na najważniejsze place, odwiedzimy pałac książęcy i zobaczymy miejsca, obok których łatwo przejść, nie zdając sobie sprawy z ich przeszłości. Jeżeli wybierasz się na Costa Blanca, Costa del Azahar lub do Walencji, dobrze zapamiętaj tę nazwę. Gandia zdecydowanie zasługuje na osobną wycieczkę.

Gandia od prehistorycznych osad po książęcą siedzibę Borjów

Historia Gandii jest znacznie starsza, niż mogłoby się wydawać podczas spaceru po jej eleganckich ulicach i placach. Dzisiejsze miasto kojarzy się przede wszystkim z szeroką plażą, turystyką i wakacyjnym wypoczynkiem, ale przez stulecia było ważnym ośrodkiem politycznym, gospodarczym i kulturalnym Królestwa Walencji. Swoją pozycję zawdzięczało między innymi dogodnemu położeniu, żyznym ziemiom doliny rzeki Serpis oraz wpływowym rodom, które uczyniły z niego jedną ze swoich najważniejszych rezydencji.

Najbardziej rozpoznawalny rozdział tej historii wiąże się oczywiście z rodziną Borja, znaną w Europie jako Borgia. Zanim jednak jej przedstawiciele pojawili się w Gandii, okolica miała już za sobą tysiące lat osadnictwa, panowanie różnych kultur i burzliwe wydarzenia związane z chrześcijańskim podbojem Półwyspu Iberyjskiego.

Zacznijmy od czasów, w których nie istniała jeszcze ani Gandia, ani nawet Hiszpania w dzisiejszym rozumieniu. Okolice miasta należą do jednych z ważniejszych obszarów badań nad prehistorią wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego. Szczególne znaczenie mają tutaj jaskinie położone w masywie Mondúver, kilka kilometrów od współczesnego centrum. Najważniejsza z nich to Cova del Parpalló. Znaleziono w niej tysiące niewielkich kamiennych płytek z rytami i malowidłami przedstawiającymi zwierzęta oraz inne motywy związane z życiem ludzi epoki paleolitu. Są to jedne z najważniejszych zbiorów sztuki naskalnej tego okresu w Europie.

Ludzie pojawiali się w tych okolicach już kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Korzystali z naturalnych schronień, polowali na zwierzęta i zbierali rośliny. Okoliczny krajobraz wyglądał oczywiście zupełnie inaczej niż dzisiaj. Nie było pól uprawnych, dróg ani zabudowań, a dolina i pobliskie góry stanowiły naturalne środowisko życia niewielkich grup łowców i zbieraczy. Warto wspomnieć również o Cova de les Meravelles, czyli Jaskini Cudów, znajdującej się w pobliżu Gandii. Podobnie jak Parpalló jest ona ważnym stanowiskiem archeologicznym. Oba miejsca pokazują, że okolica była atrakcyjna dla człowieka na długo przed powstaniem pierwszych stałych ośrodków miejskich.

Dla osób zainteresowanych tym okresem dobrym uzupełnieniem spaceru będzie wspomniane wcześniej Museu Arqueològic de Gandia. Można tam lepiej zrozumieć, jak wyglądało życie dawnych mieszkańców regionu i dlaczego okolice Gandii zajmują tak ważne miejsce w badaniach nad europejskim paleolitem.

Kolejny rozdział historii regionu wiąże się z Iberami. Była to grupa ludów zamieszkujących w starożytności wschodnią i południowo-wschodnią część Półwyspu Iberyjskiego. Tworzyli osady, rozwijali rolnictwo, rzemiosło i handel. Utrzymywali również kontakty z innymi ludami basenu Morza Śródziemnego, między innymi Fenicjanami i Grekami.

W okolicach dzisiejszej Gandii istniały osady związane z kulturą iberyjską. Jednym z ważniejszych stanowisk archeologicznych w regionie jest pobliskie El Castellar de Oliva. Znaleziska z tych terenów pozwalają odtworzyć życie społeczności, które zamieszkiwały żyzną dolinę i korzystały z jej zasobów. Wraz z ekspansją Rzymu region znalazł się w granicach republiki, a później imperium. Rzymska obecność przyniosła zmiany w gospodarce, organizacji osadnictwa i systemie komunikacji. Rozwijało się rolnictwo, a produkty z żyznych terenów trafiały do szerszych sieci handlowych.

Nie należy jednak wyobrażać sobie, że w miejscu dzisiejszego centrum Gandii znajdowało się wówczas wielkie rzymskie miasto. Znaczenie miały przede wszystkim osady i gospodarstwa rozsiane po okolicy, a także pobliskie ośrodki miejskie. Sama Gandia jako średniowieczne miasto miała dopiero powstać w kolejnych stuleciach.

Właściwa historia Gandii jako ośrodka miejskiego zaczyna się w okresie panowania muzułmańskiego na Półwyspie Iberyjskim. Po podboju Wizygockiej Hiszpanii przez Arabów i Berberów w VIII wieku tereny dzisiejszej Walencji znalazły się pod władzą muzułmańską. Region ten, znany później jako Al-Andalus, przez kolejne stulecia rozwijał się gospodarczo i kulturowo. Gandia wyrosła z niewielkiej osady rolniczej, związanej z systemem muzułmańskich gospodarstw i posiadłości ziemskich. Jej rozwój nie był przypadkowy. Okolica oferowała bardzo dobre warunki do uprawy roślin, a pobliska rzeka Serpis zapewniała dostęp do wody niezbędnej dla rolnictwa.

Muzułmańscy mieszkańcy rozwinęli systemy nawadniające, wykorzystując kanały i rowy doprowadzające wodę na pola. Dzięki temu można było intensywnie uprawiać ziemię nawet w okresach, kiedy opady były niewielkie. Ten sposób gospodarowania pozostawił trwały ślad w krajobrazie całej doliny La Safor. Do dzisiaj można zobaczyć tam rozbudowaną sieć kanałów irygacyjnych, a tradycyjne rolnictwo nadal odgrywa ważną rolę w lokalnej gospodarce.

Właśnie z tego okresu wywodzi się wiele elementów organizacji przestrzennej i gospodarczej regionu. Uprawiano zboża, owoce i warzywa, a w późniejszych stuleciach coraz większego znaczenia nabrała trzcina cukrowa. Nie należy jednak utożsamiać dzisiejszej Gandii z wielkim muzułmańskim miastem. Jej średniowieczne początki były skromniejsze. Znaczenie miejscowości rosło stopniowo, wraz z rozwojem rolnictwa, handlu i lokalnej administracji.

W XIV wieku Gandia zaczęła odgrywać coraz ważniejszą rolę w polityce Królestwa Walencji. W 1323 roku król Jakub II przekazał miejscowe władztwo swojemu synowi, infantowi Piotrowi z Aragonii, hrabiemu Ribagorzy. Po jego śmierci posiadłość przeszła w ręce jego syna Alfonsa, znanego jako Alfons Starszy. To właśnie on w największym stopniu przyczynił się do przekształcenia Gandii w ważny ośrodek arystokratyczny. W 1399 roku król Marcin I Ludzki podniósł tutejsze władztwo do rangi księstwa królewskiego. Gandia otrzymała w ten sposób prestiżowy status, a jej władca należał do najważniejszych osób w otoczeniu monarchii aragońskiej.

Alfons Starszy uczynił z miasta swoją stałą rezydencję. Rozbudowywał pałac książęcy, wspierał rozwój miejscowego kościoła i dbał o prestiż swojego dworu. Gandia przestała być jedynie ośrodkiem rolniczym. Stała się miejscem, w którym spotykali się przedstawiciele arystokracji, duchowieństwa, kultury i administracji królewskiej.

Właśnie w tym okresie zaczęła rozwijać się tradycja kulturalna, z której miasto jest do pewnego stopnia dumne do dzisiaj. Na dworze Alfonsa Starszego pojawiali się ludzie związani z literaturą i kulturą katalońskojęzyczną. Wśród postaci związanych z Gandiańskim środowiskiem dworskim wymienia się między innymi Ausiàsa Marcha i Joanota Martorella. Pierwszy był jednym z najwybitniejszych poetów średniowiecznej literatury katalońskiej. Drugi zasłynął jako autor powieści rycerskiej Tirant lo Blanc, uważanej za jedno z najważniejszych dzieł literatury europejskiego późnego średniowiecza.

Wyobraź sobie Gandiańskie życie dworskie w tamtym okresie. Nie było jeszcze szerokich ulic, hoteli ani nadmorskich promenad. Był za to pałac, kościół, mury miejskie, targi i rezydencje ludzi związanych z władzą. Miasto stawało się coraz bardziej znaczącym miejscem na mapie Królestwa Walencji. Po śmierci Alfonsa Starszego władzę przejął jego syn Alfons Młodszy. Nie doczekał się jednak potomka, a po jego śmierci w 1424 roku księstwo wróciło do Korony. Przez kolejne dziesięciolecia przechodziło w ręce kolejnych przedstawicieli dynastii Trastámara.

W drugiej połowie XV wieku na europejskiej scenie politycznej coraz większą rolę odgrywała rodzina Borja, której członkowie pochodzili z aragońskiego miasta Borja, a swoje wpływy budowali przede wszystkim w Królestwie Walencji i w Kościele katolickim. Jedną z najważniejszych postaci rodu był Rodrigo de Borja, późniejszy papież Aleksander VI. Zanim został głową Kościoła katolickiego, zrobił błyskotliwą karierę kościelną. Jego wuj, Alfons de Borja, został papieżem Kalikstem III w 1455 roku. Dzięki temu rodzina zyskała dostęp do najwyższych kręgów władzy w Rzymie.

Rodrigo doskonale rozumiał, że wpływy polityczne powinny iść w parze z majątkiem ziemskim i odpowiednim statusem społecznym. Dążył więc do stworzenia trwałej pozycji swojej rodziny w Hiszpanii. Gandia idealnie nadawała się do tego celu. W 1485 roku Borjowie uzyskali Gandie od monarchów katolickich, Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego. Miasto wraz z okolicznymi dobrami miało stać się podstawą rodzinnego majątku i siedzibą książęcą.

Pierwszym księciem Gandii z rodu Borja został Pedro Luis de Borja, syn Rodrigo. Po jego śmierci w 1488 roku władzę przejął jego przyrodni brat Juan de Borja, który poślubił Marię Enríquez de Luna. Ich potomkowie przez kolejne pokolenia zarządzali księstwem. W ten sposób Gandia weszła w okres, który na trwałe związał jej nazwę z jedną z najbardziej rozpoznawalnych rodzin renesansowej Europy.

Warto przy tym pamiętać, że czarna legenda Borjów, utrwalona przez literaturę i późniejsze opowieści, nie oddaje całej historii rodu. Rodzina miała w swoich szeregach politycznych graczy, ambitnych duchownych i ludzi budujących potęgę majątkową, ale również osoby zaangażowane w działalność religijną, edukację i rozwój sztuki. Właśnie z tej drugiej strony szczególnie dobrze można poznać ich dziedzictwo w Gandii.

XVIII wiek – zmiana dynastii i koniec dawnego porządku

Kolejny trudny okres przyszedł na początku XVIII wieku, kiedy Hiszpania została uwikłana w wojnę o sukcesję po śmierci Karola II. Konflikt trwał w latach 1701–1714 i zakończył się objęciem tronu przez dynastię Burbonów. Wojna miała ogromne znaczenie dla Królestwa Walencji. W 1707 roku, po zwycięstwie wojsk Filipa V w bitwie pod Almansa, król wydał dekrety Nueva Planta, które zniosły znaczną część dawnych instytucji i praw Królestwa Walencji. Region utracił wiele ze swojej wcześniejszej autonomii, a administracja została dostosowana do modelu kastylijskiego.

Zmiany dotknęły również Gandii. Dawny system polityczny, w którym ważną rolę odgrywały lokalne instytucje i przywileje, stopniowo ustępował miejsca nowemu porządkowi. W tym czasie pozycja Borjów również nie była już tak silna jak w XVI wieku. Rodzina nadal posiadała ogromne dobra i tytuły, ale jej znaczenie polityczne oraz gospodarcze stopniowo malało. Z biegiem lat księstwo przechodziło w ręce kolejnych rodzin arystokratycznych, aż ostatecznie główna linia Borjów wygasła. Tytuł książąt Gandii zachował się jednak znacznie dłużej niż bezpośrednia obecność tej rodziny w mieście.

W XIX wieku Gandia zaczęła stopniowo zmieniać swój charakter. Dawne miasto otoczone murami coraz bardziej potrzebowało przestrzeni, dlatego rozpoczęto rozbiórkę części średniowiecznych fortyfikacji. Był to proces typowy dla wielu europejskich miast, które w tym okresie wychodziły poza historyczne granice.

Rozwijało się rolnictwo, handel i lokalne rzemiosło. Szczególne znaczenie zaczęły zyskiwać uprawy cytrusów, które z czasem stały się jednym z symboli gospodarczych całej prowincji Walencja. Duży wpływ na rozwój miasta miało również uruchomienie połączenia kolejowego z Alcoy w 1893 roku. Kolej ułatwiła transport towarów i połączyła Gandie z ważnymi ośrodkami przemysłowymi w głębi lądu. W kolejnych latach rozwinęła się także infrastruktura portowa.

Miasto zaczęło coraz wyraźniej wykorzystywać swoje położenie nad Morzem Śródziemnym. Port odgrywał ważną rolę w eksporcie produktów rolnych, a zwłaszcza pomarańczy. Dzięki temu Gandia zyskiwała nowe źródła dochodów, niezależne od dawnej produkcji cukru. W XX wieku Gandia przeszła kolejną dużą przemianę. Z miasta opartego głównie na rolnictwie i handlu zaczęła przekształcać się w ważny ośrodek turystyczny.

Istotną rolę odegrał port, przez który eksportowano produkty rolne. Rozbudowa infrastruktury transportowej sprzyjała również rozwojowi przemysłu i handlu. Miasto zyskiwało coraz większe znaczenie w regionie La Safor. Równolegle zaczęto dostrzegać potencjał szerokich, piaszczystych plaż. Początkowo nadmorska część Gandii była znacznie mniej zabudowana niż dzisiaj. Z czasem zaczęły powstawać pierwsze obiekty wypoczynkowe, pensjonaty i restauracje.

Prawdziwy rozwój turystyki nastąpił w drugiej połowie XX wieku. Hiszpania stawała się coraz popularniejszym kierunkiem wakacyjnym, a wybrzeże Morza Śródziemnego przyciągało zarówno krajowych, jak i zagranicznych turystów. Gandia zaczęła inwestować w hotele, apartamentowce, promenady i infrastrukturę plażową. Powstała współczesna Playa de Gandia, którą dzisiaj znamy jako jeden z ważniejszych kurortów prowincji Walencja. Warto jednak pamiętać, że historyczne centrum i nadmorska dzielnica to właściwie dwa różne światy. Dzieli je kilka kilometrów, a ich charakter jest zupełnie inny. Właśnie dlatego Gandia jest ciekawym celem podróży również poza sezonem letnim.

Gandia dzisiaj – miasto, które zachowało swoją historię

Współczesna Gandia jest miastem, w którym dawne dziedzictwo nie zostało całkowicie przykryte przez rozwój turystyki. Oczywiście plaża, hotele i nadmorska infrastruktura są ważną częścią lokalnej gospodarki, ale historyczne centrum nadal ma własny charakter. Podczas spaceru można prześledzić kolejne etapy rozwoju miasta. Kolegiata Santa María przypomina o czasach chrześcijańskiego podboju i średniowiecznych książąt. Pałac książęcy opowiada historię Borjów. Dawna uczelnia jezuicka przypomina o Francisco de Borja, a muzeum archeologiczne pozwala cofnąć się do czasów znacznie wcześniejszych niż powstanie samego miasta.

Historia Gandii jest też dobrą lekcją o przemianach całego wschodniego wybrzeża Hiszpanii. Przez wieki mieszały się tutaj kultury chrześcijańska i muzułmańska, rozwijało się rolnictwo, powstawały wielkie majątki ziemskie, a lokalna arystokracja budowała swoje wpływy na europejskiej scenie politycznej.

Dla mnie najciekawsze jest właśnie to, że Gandia nie ma jednej historii. Jest ich kilka, a każda pozostawiła po sobie widoczne ślady. Dlatego podczas zwiedzania nie ograniczałbym się do pałacu Borjów i głównego placu. Spróbowałbym spojrzeć na miasto szerzej, pamiętając o jego muzułmańskich korzeniach, dawnej gospodarce cukrowej i ludziach, którzy przez stulecia tworzyli jego charakter.

Spacer po historycznym centrum Gandii

Proponowana trasa prowadzi przez najważniejsze zabytki starego miasta. Na spokojne zwiedzanie z wejściem do pałacu i kościoła przeznaczyłbym około 3–4 godzin.

Passeig de les Germanies – początek miejskiego spaceru

Naszą wędrówkę proponuję rozpocząć od Passeig de les Germanies. To jedna z głównych miejskich alei, przy której można zobaczyć współczesne oblicze Gandii. Są tu drzewa dające cień, ławki, sklepy i kawiarnie. Nie ma jeszcze atmosfery średniowiecznego miasta, ale właśnie dlatego dobrze zacząć tutaj. Można spokojnie wejść w rytm miejscowości, zanim zagłębimy się w jej starszą część.

Nazwa alei nawiązuje do Germanías, czyli powstania bractw rzemieślniczych i miejskich przeciwko władzy szlacheckiej, które w latach 1519–1523 objęło Królestwo Walencji. Konflikt dotknął również Gandii i jej okolic. Był to ważny epizod w historii regionu, a jego ślady można odnaleźć w opowieściach o miejscowych książętach. Jeżeli trafisz tu w sobotę rano, możesz natknąć się na lokalny targ. To dobry moment, żeby zobaczyć miasto od codziennej strony, bez skupiania się wyłącznie na zabytkach.

Plaza Mayor i kolegiata Santa María

Idąc w stronę starego miasta, docieramy do Plaza Mayor. To jeden z najważniejszych punktów historycznego centrum. Znajduje się tutaj kolegiata Santa María, nazywana również La Seu. Jej masywna bryła od razu przyciąga uwagę i trudno przejść obok niej obojętnie. Historia świątyni jest bardzo długa. Wcześniej w tym miejscu znajdował się meczet, co przypomina o muzułmańskiej przeszłości regionu. Po chrześcijańskim podboju teren przekształcono w miejsce kultu chrześcijańskiego, a w XIV wieku rozpoczęto budowę gotyckiego kościoła. Prace trwały przez kolejne stulecia. W 1499 roku papież Aleksander VI nadał świątyni rangę kolegiaty.

Warto przyjrzeć się przede wszystkim Portalowi Apostołów. To jeden z najbardziej charakterystycznych elementów budowli, związany z twórczością rzeźbiarską Damià Formenta. Na fasadzie i przy wejściach można dostrzec liczne detale, które najlepiej oglądać bez pośpiechu.

Sama świątynia jest również związana z historią Borjów. Szczególną rolę odegrała María Enríquez, żona drugiego księcia Gandii. Dzięki jej zaangażowaniu kolegiata została ukończona, a życie religijne i kulturalne miasta nabrało większego znaczenia. Wnętrze warto zobaczyć, jeśli interesuje Cię architektura sakralna. Trzeba jednak pamiętać, że świątynia była przebudowywana, a jej obecny wygląd jest wynikiem wielu zmian wprowadzanych na przestrzeni wieków.

Pałac Książęcy – najważniejszy zabytek Gandii

Zaledwie kilka kroków od kolegiaty znajduje się miejsce, które dla mnie jest najważniejszym punktem całego spaceru. Palau Ducal dels Borja, czyli Pałac Książęcy Borjów, to budowla, bez której trudno zrozumieć historię Gandii. Początki pałacu sięgają XIV wieku, kiedy powstała tu rezydencja książęca. Budynek był wielokrotnie rozbudowywany, przebudowywany i dostosowywany do potrzeb kolejnych właścicieli. Dlatego dzisiaj można znaleźć w nim elementy gotyckie, renesansowe i barokowe, a także późniejsze rekonstrukcje.

To właśnie tutaj mieszkała rodzina Borja, a w 1510 roku urodził się Francisco de Borja, czwarty książę Gandii, późniejszy święty Kościoła katolickiego. Rodzina Borja zasłynęła nie tylko w Hiszpanii. Jej członkowie odegrali ważną rolę w historii Kościoła katolickiego i polityce europejskiej. Rodrigo de Borja został papieżem Aleksandrem VI, a jego wuj Alonso de Borja wcześniej zasiadał na tronie papieskim jako Kalikst III. To właśnie z tą rodziną wiąże się włoska forma nazwiska Borgia, znana z licznych opowieści o intrygach, ambicjach i walce o władzę.

Zwiedzając pałac, można zobaczyć między innymi Patio de Armas, czyli dziedziniec broni, Salón de Coronas oraz Galería Dorada. Szczególnie ta ostatnia robi wrażenie. Barokowa galeria powstała na początku XVIII wieku, aby upamiętnić kanonizację Francisca de Borja. Nie jest to typowy pałac, w którym wszystko wygląda tak, jakby właściciele opuścili go wczoraj. Przez kolejne stulecia budynek zmieniał przeznaczenie i był odnawiany. Właśnie dlatego spacer po jego wnętrzach przypomina podróż przez różne epoki architektury. Polecam zarezerwować na zwiedzanie trochę czasu. Oglądanie pałacu wyłącznie z na zewnątrz byłoby sporym niedopatrzeniem.

Escuelas Pías – dawna uczelnia i ślady Borjów

Kolejnym przystankiem jest budynek Escuelas Pías, znany również jako Antigua Universidad. Znajduje się niedaleko pałacu i jest jednym z tych miejsc, które pokazują, że Gandia była niegdyś ważnym ośrodkiem edukacyjnym. Historia uczelni wiąże się z Franciskiem de Borja. Książę, który ostatecznie zrezygnował z życia świeckiego i wstąpił do zakonu jezuitów, przyczynił się do powstania kolegium jezuickiego. Placówka rozpoczęła działalność w połowie XVI wieku, a później uzyskała status uniwersytetu.

Uczelnia funkcjonowała do 1767 roku, kiedy jezuici zostali wypędzeni z Hiszpanii. Sam budynek zachował jednak swoje znaczenie edukacyjne. Od początku XIX wieku był związany z zakonem pijarów, którzy prowadzili tutaj szkołę. Zwróć uwagę na rzeźby ustawione przed budynkiem. Przedstawiają członków rodziny Borja i przypominają o ludziach, którzy przyczynili się do rozwoju miasta. To dobre miejsce, aby na chwilę zatrzymać się i pomyśleć, jak ważną rolę w historii Gandii odgrywała nie tylko arystokracja, ale również nauka i kultura.

Torreón del Pino – pozostałość po dawnych murach miejskich

Po wyjściu z okolic dawnej uczelni proponuję poszukać Torreón del Pino, czyli Wieży Sosnowej. To jeden z zachowanych fragmentów dawnych fortyfikacji Gandii. Miasto było kiedyś otoczone murami, które zaczęto wznosić na początku XIV wieku. Z czasem okazały się one niewystarczające, dlatego za panowania Francisca de Borja w XVI wieku rozpoczęto budowę kolejnego obwodu obronnego. Rozbudowa była związana z powiększaniem się miasta i potrzebą ochrony nowych dzielnic.

Dzisiaj większość dawnych fortyfikacji już nie istnieje. W XIX wieku rozpoczęto ich rozbiórkę, a część kamiennych elementów wykorzystano przy budowie innych obiektów. Zachowały się jednak fragmenty murów, wieże i pozostałości dawnych umocnień wkomponowane w późniejszą zabudowę.

Lubię takie miejsca na miejskich trasach. Nie zawsze są monumentalne, nie zawsze mają efektowną fasadę, ale pozwalają wyobrazić sobie, jak wyglądało miasto kilkaset lat temu. W Gandii warto podczas spaceru patrzeć nie tylko na największe zabytki, lecz również na fragmenty starszej architektury ukryte pomiędzy współczesnymi budynkami.

Dawny szpital Sant Marc i Muzeum Archeologiczne

Teraz kierujemy się w stronę Carrer de l’Hospital, gdzie znajduje się kolejny interesujący fragment historii miasta. W dawnym szpitalu Sant Marc mieści się Museu Arqueològic de Gandia, znane również jako MAGa. Sam budynek jest wart uwagi. Jego historia sięga średniowiecza, a przez stulecia pełnił funkcję placówki opiekuńczej i szpitalnej. Dzisiaj można tutaj poznać znacznie starszą historię regionu niż ta związana z książętami Borja.

Muzeum prezentuje znaleziska archeologiczne pochodzące z Gandii i całego regionu La Safor. Szczególne miejsce zajmują przedmioty związane z epoką paleolitu, ponieważ okolice miasta należą do ważnych obszarów badań nad najdawniejszym osadnictwem na Półwyspie Iberyjskim.

Jeśli interesujesz się historią człowieka, polecam zajrzeć do środka. To dobre uzupełnienie wizyty w pałacu książęcym. Tam poznajemy historię władców i arystokracji, tutaj cofamy się o tysiące lat, do czasów, kiedy w tej części Walencji nie było jeszcze żadnego miasta. W sąsiedztwie znajduje się również Museu de Santa Clara, prezentujące między innymi sztukę sakralną i przedmioty związane z historią klasztoru klarysek. To kolejny przystanek dla osób, które lubią odkrywać mniej oczywiste zabytki.

Gandia poza starym miastem – spacer w stronę morza

Po zwiedzeniu historycznego centrum można wrócić w stronę bardziej współczesnej części miasta. Gandia nie jest skansenem, w którym zatrzymał się czas. To normalnie funkcjonujące miasto, z szerokimi ulicami, sklepami, restauracjami i codziennym życiem mieszkańców. Jednym z przyjemniejszych miejsc na dalszy spacer jest okolica Casa de Cultura Marqués de González de Quirós, znanej również jako Casa de la Marquesa. To zabytkowa rezydencja otoczona ogrodem, w której organizowane są wystawy i wydarzenia kulturalne. Jej otoczenie pozwala na chwilę odpocząć od miejskiego ruchu.

Warto też zwrócić uwagę na place i niewielkie uliczki odchodzące od głównych arterii. To właśnie tam można znaleźć niewielkie lokale, piekarnie i kawiarnie, w których mieszkańcy spotykają się przy porannej kawie. Nie wszystko musi być zabytkiem, żeby zasługiwało na chwilę uwagi. Gandia ma jeszcze jedną atrakcję, której trudno nie zauważyć. To rozległa plaża położona kilka kilometrów od historycznego centrum. Playa Nord, czyli główna plaża miasta, rozciąga się na długości niemal pięciu kilometrów. Jest szeroka, piaszczysta i dobrze zagospodarowana.

Wzdłuż wybrzeża biegnie promenada z restauracjami, kawiarniami i hotelami. Latem ta część miasta przyciąga mnóstwo turystów, a atmosfera jest zupełnie inna niż w spokojniejszych uliczkach starego centrum. Jeśli szukasz bardziej naturalnego otoczenia, zainteresuj się Playa de l’Ahuir. To obszar z wydmami i cennymi siedliskami przyrodniczymi. W porównaniu z główną plażą jest mniej zurbanizowany i pozwala zobaczyć bardziej naturalną stronę wybrzeża.

Na południe od portu znajdują się również Playa de Venecia i Playa de Rafalcaid. Są mniejsze i mają nieco spokojniejszy charakter. Moim zdaniem połączenie zwiedzania starego miasta z odpoczynkiem nad morzem jest jednym z największych atutów Gandii. Nie trzeba wybierać pomiędzy zabytkami a plażowaniem. Można mieć jedno i drugie podczas tego samego wyjazdu.

Fideuà – danie, którego trzeba spróbować w Gandii

Po spacerze i zwiedzaniu przychodzi pora na coś, co w Gandii jest niemal tak samo ważne jak historia Borjów. Mam na myśli fideuà, czyli tradycyjne danie wywodzące się właśnie z tego miasta. Na pierwszy rzut oka może przypominać paellę, ale zamiast ryżu wykorzystuje się w nim krótkie, cienkie makarony. Przygotowuje się je na dużej, płaskiej patelni, najczęściej z dodatkiem ryb, owoców morza i aromatycznego wywaru.

Z lokalną tradycją kulinarną wiąże się opowieść o rybakach, którzy mieli przygotować potrawę z makaronem zamiast ryżu. Historia ta jest często przywoływana przy opisywaniu początków fideuà, choć szczegóły jej powstania mają również charakter lokalnego przekazu.

Dzisiaj danie jest jednym z symboli gastronomicznych Gandii. Organizowane są nawet konkursy poświęcone jego przygotowaniu, a miejscowi kucharze traktują recepturę bardzo poważnie. Jeżeli będziesz w mieście, koniecznie zamów porcję. To zdecydowanie lepszy pomysł niż kolejna standardowa paella w przypadkowej restauracji.

Gandia – miasto, do którego warto wrócić

Gandia jest jednym z tych hiszpańskich miast, które łatwo niesłusznie zaszufladkować jako kurort nadmorski. Długa plaża, hotele i wakacyjna infrastruktura sprawiają, że wielu turystów kojarzy ją przede wszystkim z letnim wypoczynkiem. Tymczasem kilka kilometrów od morza znajduje się historyczne centrum z naprawdę interesującą przeszłością.

Najbardziej podoba mi się w tej miejscowości możliwość poznawania różnych epok podczas jednego spaceru. Zaczynamy od średniowiecznych murów, przechodzimy obok gotyckiej kolegiaty, zaglądamy do pałacu jednej z najważniejszych rodzin europejskiej arystokracji, a później odkrywamy ślady dawnego uniwersytetu i historię sięgającą czasów prehistorycznych.

Nie jest to miasto, które trzeba zwiedzać w pośpiechu. Na samo historyczne centrum przeznaczyłbym przynajmniej pół dnia, a najlepiej cały dzień, jeśli chcemy wejść do pałacu, odwiedzić muzeum i spokojnie usiąść w jednej z lokalnych restauracji. Gandia będzie dobrym celem wycieczki dla osób wypoczywających w okolicach Walencji, Dénia czy Olivy. Można tutaj przyjechać na jeden dzień, ale równie dobrze potraktować miasto jako bazę na dłuższy pobyt.

Jeśli więc następnym razem będziesz planować podróż po wschodnim wybrzeżu Hiszpanii, nie ograniczaj się do plaż i nadmorskich promenad. Zajrzyj do Gandii. Myślę, że po spacerze po jej starym mieście znacznie lepiej zrozumiesz, jak bogata i różnorodna jest historia tego fragmentu Walencji.

Gandia fakty, informacje i ciekawostki

• Gandia była jedną z najważniejszych siedzib rodziny Borja, znanej w Europie pod włoską nazwą Borgia. Ród ten wydał dwóch papieży: Kaliksta III i Aleksandra VI.
• W Gandii urodził się Francisco de Borja, późniejszy generał zakonu jezuitów i święty Kościoła katolickiego. Przyszedł na świat w 1510 roku jako członek jednej z najpotężniejszych rodzin Hiszpanii.
• Pałac Książęcy Borjów ma średniowieczne korzenie. Przez kolejne stulecia był rozbudowywany, dlatego można w nim znaleźć elementy gotyckie, renesansowe i barokowe.
• Rodzina Borja była tak wpływowa, że jej przedstawiciele odgrywali ważną rolę nie tylko w Hiszpanii, ale również w polityce papieskiego Rzymu. Rodrigo de Borja został papieżem Aleksandrem VI w 1492 roku.
• Gandia ma niezwykle stare archeologiczne sąsiedztwo. W pobliskiej jaskini Cova del Parpalló znaleziono tysiące niewielkich kamiennych płytek z paleolitycznymi przedstawieniami zwierząt.
• Cova del Parpalló należy do najważniejszych stanowisk sztuki paleolitycznej na Półwyspie Iberyjskim. Znaleziska z jaskini pozwalają poznać wyobrażenia i twórczość ludzi żyjących kilkanaście tysięcy lat temu.
• W średniowieczu Gandia była ważnym ośrodkiem produkcji cukru. Uprawiano tutaj trzcinę cukrową, a lokalny produkt trafiał na rynki innych części Europy.
• Bogactwo dawnej Gandii opierało się w dużej mierze na rolnictwie i rozbudowanym systemie nawadniania. Wiele rozwiązań stosowanych w okolicznych gospodarstwach miało swoje korzenie w czasach muzułmańskich.
• W 1399 roku Gandia otrzymała rangę księstwa królewskiego. Wydarzenie to znacząco podniosło prestiż miasta i umocniło jego pozycję w Królestwie Walencji.
• Jednym z najważniejszych średniowiecznych władców Gandii był Alfons Starszy. To za jego czasów miasto stało się znaczącą siedzibą arystokratyczną i ośrodkiem życia kulturalnego.
• Gandia była związana z Ausiàsem Marchem, jednym z najwybitniejszych poetów średniowiecznej literatury katalońskiej. Jego twórczość wywarła duży wpływ na rozwój poezji europejskiej.
• W Gandii działał dawniej uniwersytet jezuicki. Jego powstanie wiązało się z działalnością Francisco de Borja, a uczelnia funkcjonowała do 1767 roku.
• Francisco de Borja zrezygnował z życia arystokraty i wysokiej pozycji na dworze cesarza Karola V, aby wstąpić do zakonu jezuitów. Później został jego najwyższym przełożonym.
• Kolegiata Santa María, znana również jako La Seu, została zbudowana w miejscu wcześniejszego meczetu. Jej historia przypomina o wielowiekowej obecności kultury muzułmańskiej w tym regionie.
• W 1499 roku papież Aleksander VI nadał kościołowi Santa María rangę kolegiaty. Był to ważny moment w historii religijnej i społecznej miasta.
• Gandia posiadała kiedyś rozbudowany system murów obronnych. Większość fortyfikacji rozebrano w XIX wieku, gdy miasto zaczęło rozwijać się poza średniowiecznymi granicami.
• W 1609 roku rozpoczęło się wypędzanie Moriscos, czyli potomków muzułmanów zmuszonych wcześniej do przyjęcia chrześcijaństwa. Dla Gandii oznaczało to poważne problemy gospodarcze, ponieważ ludność ta stanowiła ważną część lokalnej siły roboczej.
• Nazwa regionu La Safor, którego głównym ośrodkiem jest Gandia, pochodzi od arabskiego określenia związanego z górami. Krajobraz okolicy rzeczywiście tworzą charakterystyczne pasma górskie i żyzne doliny.
• Gandia jest ojczyzną fideuà, jednego z najbardziej znanych dań kuchni walencjańskiej. Potrawa przypomina paellę, ale zamiast ryżu wykorzystuje się w niej makaron, ryby i owoce morza.
• Z powstaniem fideuà wiąże się opowieść o rybakach, którzy mieli przygotować danie z makaronem zamiast ryżu. Według popularnej wersji jeden z kucharzy chciał w ten sposób ograniczyć apetyt kapitana łodzi na ryż. Historia jest częścią lokalnej tradycji kulinarnej.
• W Gandii organizowany jest międzynarodowy konkurs fideuà. Wydarzenie promuje lokalną kuchnię i przyciąga kucharzy zainteresowanych przygotowaniem tej tradycyjnej potrawy.
• Plaża Playa Nord ma prawie pięć kilometrów długości. Jest szeroka, piaszczysta i należy do najważniejszych atrakcji turystycznych miasta.
• Gandia ma również bardziej naturalne wybrzeże. Playa de l’Ahuir wyróżnia się wydmami i obszarami przyrodniczymi, które kontrastują z mocno zagospodarowaną główną plażą.
• W XIX wieku Gandia zyskała połączenie kolejowe z Alcoy. Linia uruchomiona w 1893 roku ułatwiła transport towarów i przyczyniła się do rozwoju gospodarczego miasta.
• Dzisiejsza Gandia łączy dwie zupełnie różne przestrzenie: zabytkowe centrum z pałacem Borjów i gotyckimi świątyniami oraz nowoczesną dzielnicę nadmorską z hotelami, restauracjami i długą plażą. Dzięki temu można tutaj połączyć zwiedzanie historycznych zabytków z typowo śródziemnomorskim wypoczynkiem.

Angielska wersja językowa