Cykl Hyperion – Dan Simmons bestsellerowa powieść SF

Dziś będzie dość niestandardowo jak na mnie. Dlaczego? Ponieważ będę polecać Wam książkę z gatunku science fiction, po który zwykle nie sięgam. Co mnie zatem skłoniło, aby przesłuchać cały cykl Hyperion? Mój partner, który jest wielkim fanem gatunku i który przekonał mnie, mówiąc, że książkom (bo cały cykl to cztery tomy) bliżej do powieści filozoficzno-przygodowych. No i miał rację, a mnie opowieść pochłonęła bez reszty i zatrzymała na długi czas. Wspomniany długi czas wynika z tego, że każdy z czterech audiobooków to minimum 50 godzin słuchania, więc zdążymy poznać świat i bohaterów naprawdę dobrze. Aczkolwiek nie radziłabym się do niczego ani nikogo w tym uniwersum przywiązywać, bo akcja jest naprawdę dynamiczna.

Hyperion – Dan Simmons – Tom 1

Historia rozgrywa się w dalekiej przyszłości, gdzie loty, a właściwie teleportacje między planetami, zabiegi przedłużające życie i wszczepione komunikatory to całkowita norma. Nasza Ziemia to już dawno zapomniane miejsce, wyeksploatowane do granic możliwości, z którego już niewiele zostało. Powstała natomiast Hegemonia, czyli sojusz planet zamieszkałych i skolonizowanych przez ludzi. I tutaj na arenę wkracza nasz tytułowy Hyperion, czyli autonomiczna planeta, na którą nie da się teleportować za pomocą transportalu. Dodatkową osobliwość Hyperiona stanowi panujący tam kult Kościoła Ostatecznego Odkupienia, którego wyznawcy czczą Chyżwara — mistyczną, przerażającą i morderczą istotę z metalu i ostrzy, która zamieszkuje rejony Grobowców Czasu.

Bohaterowie pierwszej części sagi wyruszają w międzygwiezdną pielgrzymkę na Hyperiona właśnie po to, aby stanąć oko w oko z Chyżwarem. Po co, skoro jest tak przerażający? (Serio jest i nie chciałabym nigdy spotkać czegoś takiego na swojej drodze). Każde z nich ma inne motywacje i cele, które poznajemy w trakcie czytania książki. A kim są ci szaleni śmiałkowie? Oto oni:

• Ojciec Lenar Hoyt (Kapłan) – młody ksiądz katolicki, który nosi w sobie mroczną tajemnicę swojego mentora, ojca Paulina Duré.
• Pułkownik Fedmahn Kassad (Żołnierz) – błyskotliwy i bezwzględny dowódca wojskowy Sił Zbrojnych Hegemonii (FORCE), zwany „Rzeźnikiem z Bressii”.
• Martin Silenus (Poeta) – ekscentryczny, wulgarny i niezwykle długowieczny poeta urodzony jeszcze na Starej Ziemi.
• Sol Weintraub (Uczony) – żydowski profesor i filozof, który przybywa na Hyperiona z najbardziej poruszającą intencją. Towarzyszy mu jego maleńka córka Rachela.
• Het Masteen (Kapłan Drzewa) – kapłan Templariuszy (Bractwa Drzewa), który dowodził statkiem-drzewem.
• Brawne Lamia (Detektywka) – prywatna detektywka z planety Lusus, córka zamordowanego senatora.
• Konsul (Dyplomata) – były gubernator Hyperiona i wysoki rangą dyplomata Hegemonii Człowieka.

Interesująca kompania, prawda? Czy coś ich łączy? Z pewnością. Czy przeżyją pielgrzymkę i spotkanie z Chyżwarem? No i przede wszystkim: po co każde z nich wybiera się na Hyperiona? Na te wszystkie pytania odpowiada pierwsza książka z cyklu. Fabuła powieści to przede wszystkim zapis historii wymienionych bohaterów. To siedem retrospekcji, podczas których poznajemy ich przeszłość i dowiadujemy się, dlaczego zdecydowali się na pielgrzymkę.

Muszę przyznać, że to moja ulubiona część z całego cyklu właśnie ze względu na swoje zróżnicowanie i opowiadanie o tak skrajnie odmiennych charakterach. Dużo jest tam rozważań religijnych, filozoficznych, sporo psychologii, a nawet tak lubiane przeze mnie wątki archeologiczne. Książka kończy się, gdy poznajemy historię ostatniego z pielgrzymów — Konsula. Następnie nasi bohaterowie docierają do celu swojej podróży.

Upadek Hyperiona – Dan Simmons – Tom 2

Druga część cyklu, czyli “Upadek Hyperiona”, wita czytelnika na zupełnie innej planecie, gdzie nowy narrator — Joseph Severn, artysta przebywający w bliskim otoczeniu Dyrektor Generalnej Hegemonii — odkrywa, że podczas snu doświadcza wizji i widzi na żywo wszystko, co dzieje się z pielgrzymami na Hyperionie. Dzięki niemu rząd śledzi losy bohaterów.

Za sprawą snów Severna narracja wraca do pielgrzymów stojących przed Grobowcami Czasu. Odkrywamy pierwsze, tragiczne konsekwencje pojawienia się Chyżwara oraz dowiadujemy się, jak kończy się ich historia. W “Upadku Hyperiona” to nie pielgrzymi są naszymi głównymi bohaterami. Tutaj skupiamy się na Meinie Gladstone, czyli wspomnianej Dyrektor Hegemonii i polityce, którą prowadzi. Niezwykle ważnym wątkiem są tutaj cybrydzi, czyli istoty będące połączeniem Sztucznej Inteligencji z ludzkim ciałem. Jest to jeden z najbardziej zaawansowanych i intrygujących pojęć technologiczno-biologicznych stworzonych przez TechnoCentrum. No właśnie, wspomniane TechnoCentrum nieźle namiesza w świecie znanym nam z poprzedniej książki. W pierwszej części ledwo wspomniani zostają również Intruzi, a w drugiej ten wątek zostaje szeroko rozwinięty.

“Upadek Hyperiona” to książka na wskroś polityczna. Układy, wojny, sojusze, strategie, dyplomacja, decyzje, które ważą losy całego świata, są tutaj na pierwszym planie. W tle znajduje się filozofia i oniryczne wizje Josepha Severna. To wszystko sprawia, że narracja jest tu bardziej zawiła niż w pierwszej części. Na końcu, jak łatwo się domyślić po tytule, Hyperion upada. Co zatem dzieje się dalej?

Endymion – Dan Simmons – Tom 3

Akcja trzeciej części cyklu pod tytułem “Endymion” rozpoczyna się 274 lata po wydarzeniach przedstawionych na końcu drugiego tomu. W tym czasie wszechświat przeszedł ogromną transformację: dawna Hegemonia Człowieka upadła, Sieć Transportali i TechnoCentrum przestały istnieć, a dominującą potęgą polityczną i religijną we wszechświecie stała się teokratyczna Pax, oparta na odrodzonym Kościele Katolickim i technologii zmartwychwstania.

Ponownie zmieniamy narratora i głównego bohatera. Teraz będzie nim Raul Endymion, który pochodzi z samej planety Hyperion. Jest byłym żołnierzem, myśliwym i przewodnikiem, który po incydencie z zabójstwem w obronie własnej zostaje skazany na śmierć. Przed egzekucją ratuje go sędziwy Martin Silenus (poeta znany z pierwszych dwóch tomów, liczący sobie niemal tysiąc lat). Silenus powierza Raulowi niezwykle odpowiedzialne (i wyglądające na niemożliwe) zadanie. Raul ma uratować i chronić Eneę — 12-letnią dziewczynkę, która jest córką Brawne Lamii oraz cybryda Johna Keatsa. Enea po ponad dwustu latach ma wyjść z Grobowców Czasu i według przepowiedni stać się nowym mesjaszem, stanowiąc zagrożenie dla potężnej teokracji Pax. Oczywiście Pax nie pozostaje bierny wobec znanego z przepowiedni zagrożenia i naprzeciw Raulowi i Enei wysyła swoje siły zbrojne dowodzone przez Ojca Kapitana Federico DeSoyę.

Jak widać, mamy sporo nowych bohaterów oraz cienie i wspomnienia naszych starych znajomych — pielgrzymów. Historia ich wyprawy na Hyperiona będzie towarzyszyć nam przez cały czas, a tytułowy upadek planety symbolizuje upadek cywilizacji ludzkiej i jej regres, który przeżyła, odwracając się w stronę nadmiernej religijności. W “Endymionie” mamy sporo rozważań filozoficznych prowadzonych przez bohaterów, wątków religijnych i odniesień mesjanistycznych. Jednocześnie trzecia część jest znacznie bogatsza w akcję niż druga, ponieważ podróż, jaką odbywają Raul i Enea, to czysty materiał na kino nowej przygody.

Tutaj niestety muszę też wspomnieć o jednej rzeczy, która mi w książce bardzo się nie podobała. Raul poznaje Eneę, gdy ona ma 12 lat, a on 27. Ich przygody dzieją się przez następne lata i gdy dziewczyna ma 21 lat, zostają parą. Z dzisiejszego punktu widzenia zachodzi tu zjawisko groomingu, tudzież “wychowywania sobie” przyszłej partnerki. Autor pisał książkę w 1997 roku i wtedy to zjawisko nie było tak nagłaśniane, więc zakładam, że nie miał złych intencji, ale pomimo to wątek ten jest dla mnie bardzo dyskusyjny moralnie.

Triumf Endymiona – Dan Simmons – Tom 4

Ostatni tom cyklu nosi tytuł „Triumf Endymiona” i tam dobiegają końca przygody Enei i Raula, dowiadujemy się, co dalej z Paxem, jak ostatecznie skończył Martin Silenus i ojciec Lenar Hoyt, którego obecność na tym etapie opowieści była dla mnie niezłym zaskoczeniem. Tak samo, jak postać ojca kapitana DeSoyi, który okazał się dużo bardziej skomplikowaną moralnie osobą, niż początkowo mi się wydawało. Pojawiają się też nowe wątki dziejące się na Marsie, a historia Enei jako Mesjasza została znacznie rozwinięta. Tak samo, jak wspomnianych wyżej Intruzów, którzy może wcale nie zasługują na swoje miano.

Jak widać, wątków w całym cyklu jest wiele. Niektórych nawet tutaj nie poruszyłam, aby ta recenzja nie dorównywała objętością książkom, o których piszę. Na szczęście akcja w powieściach jest dynamiczna i niezwykle wciągająca, co sprawia, że łatwiej przełknąć opasłe tomiszcza. Mnie cykl “Hyperion” przekonał do siebie nie tylko mnogością wątków i postaci, ale głównie filozoficznymi, psychologicznymi i religijnymi aspektami fabuły, nad którymi mogłam wspólnie z moim partnerem dyskutować, słuchając audiobooków podczas naszych podróży. Oczywiście jak zwykle polecam Wam właśnie taką formę zaznajomienia się z sagą.

Na szczęście ten dość poważny obraz cyklu, jaki wyłania się z mojej recenzji, wielokrotnie jest przełamywany komizmem sytuacyjnym, dzięki czemu lektura nie jest ciężka i nie męczy. Dan Simmons pisze w sposób, który wciąga czytelnika bez reszty. Narracja jest prowadzona sprawnie, szybko i tak, abyśmy się nie znudzili, czytając opasłe tomiszcza. A skoro już o autorze mowa, to opowiem, kim on właściwie był.

Mam nadzieję, że moja recenzja przekona Was do sięgnięcia po ten niezwykły cykl — czy to w formie papierowej, czy podczas długich tras z audiobookiem w uszach. To nie tylko doskonała fantastyka, ale przede wszystkim piękna, poruszająca opowieść o człowieczeństwie, przyjaźni, lojalności, miłości i poszukiwaniu sensu na skraju wszechświata.

Hyperion – Dan Simmons fakty, informacje i ciekawostki

• Tłumaczenie imienia „Chyżwar” lub, jak wolą inni, „Dzierzba”. W angielskim oryginale potwór nazywa się „The Shrike”. Shrike to po angielsku dzierzba — nazwa niewielkiego, ale niezwykle drapieżnego ptaka. Prawdziwa dzierzba ma makabryczny zwyczaj nabijania swoich ofiar (owadów, małych ptaków czy gryzoni) na ostre ciernie krzewów. Dan Simmons celowo nadał takie imię swojemu potworowi, ponieważ stwór robi dokładnie to samo z ludźmi w świecie przyszłości — nabija ich na gigantyczne, metalowe Drzewo Bólu. Gdy w latach 90. powieść ukazała się po raz pierwszy w Polsce w tłumaczeniu Michała Strąkowa, tłumacz zdecydował się na zabieg osobliwy: przetłumaczył Shrike jako „Chyżwar”. Słowo to nie ma bezpośredniego odpowiednika w słownikach języka polskiego, ale brzmi unikalnie, ostro, metalicznie i idealnie pasuje do bezwzględnej, niezrozumiałej istoty z innej epoki, podczas gdy „Dzierzba” wciąż wielu osobom podświadomie kojarzy się z pospolitym ptaszkiem. Ja jestem „team Chyżwar”.
• Na końcu pierwszej części pielgrzymi idą w stronę tajemniczych budowli, trzymając się za ręce i śpiewając piosenkę „We’re Off to See the Wizard” (z Czarnoksiężnika z Oz).
• Dan Simmons przez blisko 18 lat pracował jako nauczyciel w szkole podstawowej. W swojej karierze pedagogicznej uczył przede wszystkim języka angielskiego, a także literatury i sztuki pisania.
• Autor nie ukrywał, że cała konstrukcja pierwszej książki to science fiction hołd złożony absolutnemu klasykowi literatury — „Opowieściom kanterberyjskim” Geoffreya Chaucera z XIV wieku.
• Pierwsza powieść cyklu, „Hyperion”, ukazała się w 1989 roku. Dan Simmons początkowo nie planował tworzyć tak rozbudowanej sagi, jednak ogrom świata przedstawionego i liczba poruszonych wątków sprawiły, że historia rozrosła się do czterech tomów.
• Cały cykl składa się z czterech powieści: „Hyperion”, „Upadek Hyperiona”, „Endymion” oraz „Triumf Endymiona”. Pierwsze dwie opowiadają jedną wielką historię, a kolejne dwie kontynuują ją, przenosząc czytelnika w przyszłość o ponad 270 lat.
• Inspiracją dla konstrukcji pierwszego tomu były „Opowieści kanterberyjskie” Geoffreya Chaucera. Podobnie jak w średniowiecznym dziele, bohaterowie wspólnie podróżują i opowiadają sobie historie ze swojego życia. Simmons przeniósł jednak ten pomysł w odległą przyszłość, a pielgrzymów zastąpiła grupa podróżników zmierzających na obcą planetę.
• Każdy z siedmiorga pielgrzymów w pierwszym tomie reprezentuje nieco inny rodzaj literatury science fiction. Historia księdza jest opowieścią o wierze i grozie, losy żołnierza przypominają militarną fantastykę, a przygody poety nawiązują do literackiej groteski. Dzięki temu książka jest niezwykle różnorodna stylistycznie.
• Chyżwar, znany w oryginale jako Shrike, jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci w historii science fiction. To przerażająca istota pokryta ostrzami, kolcami i metalowymi elementami. Jego obecność budzi jednocześnie strach, fascynację i religijny kult. Niektórzy uważają go za potwora, inni za bóstwo, a jeszcze inni za anioła.
• W Dolinie Grobowców Czasu znajdują się tajemnicze konstrukcje, które przemieszczają się wstecz w czasie. To jeden z najbardziej oryginalnych pomysłów Simmonsa. Grobowce nie są zwykłymi ruinami ani pozostałościami dawnej cywilizacji. Ich działanie przeczy znanym prawom fizyki i stanowi jedną z największych zagadek całego cyklu.
• Nazwa Hyperion nie została wymyślona przez Simmonsa. Pochodzi z mitologii greckiej, gdzie Hyperion był jednym z tytanów, ojcem Heliosa, Selene i Eos. Jednocześnie tytuł nawiązuje do niedokończonego poematu „Hyperion” angielskiego romantycznego poety Johna Keatsa.
• Dan Simmons wykorzystał również inspiracje poezją Keatsa w konstrukcji świata przedstawionego. W cyklu pojawia się między innymi postać cybryda Johna Keatsa, czyli sztucznie odtworzonej osobowości poety. To jeden z przykładów połączenia literatury klasycznej z zaawansowaną technologią przyszłości.
• Martin Silenus, jeden z pielgrzymów, jest poetą, który marzy o stworzeniu wielkiego dzieła literackiego. W świecie przedstawionym cyklu pisze poemat zatytułowany „Pieśni Hyperiona”. Nazwa całej sagi ma więc również znaczenie wewnątrz samej opowieści.
• W świecie Simmonsa ludzkość nie ogranicza się do podróżowania pomiędzy planetami. Dzięki technologii farcasterów ludzie mogą niemal natychmiast przemieszczać się pomiędzy odległymi światami. Urządzenia te tworzą sieć przejść, która pozwala przekraczać ogromne odległości bez tradycyjnej podróży kosmicznej.
• Jednym z najbardziej niezwykłych środków transportu w książce jest Drzewostatek. To ogromny statek kosmiczny, który jest żywym organizmem. Został zbudowany przez Templariuszy, społeczność łączącą zaawansowaną technologię z głębokim szacunkiem dla przyrody. Jego konstrukcja nawiązuje do idei harmonijnego współistnienia człowieka i natury.
• W cyklu pojawia się TechnoCore, czyli społeczność sztucznych inteligencji, która rozwija się niezależnie od człowieka. Jej przedstawiciele nie są jedynie narzędziami czy pomocnikami ludzkości. Mają własne cele, interesy i plany dotyczące przyszłości całej cywilizacji.
• Przeciwnikami Hegemonii Człowieka są Wygnańcy, w oryginale Ousters. To ludzie, którzy opuścili tradycyjne światy i przystosowali swoje ciała do życia w ekstremalnych warunkach kosmicznych. Wykorzystują inżynierię genetyczną i modyfikacje biologiczne, dzięki którym mogą funkcjonować w środowiskach nieprzyjaznych dla zwykłych ludzi.
• Jednym z najbardziej poruszających wątków pierwszej powieści jest historia uczonego Sol Weintrauba i jego córki Rachel. Dziewczynka cierpi na tajemniczą przypadłość, przez którą zamiast dorastać, cofa się w czasie i staje coraz młodsza. Simmons wykorzystuje ten pomysł do opowiedzenia niezwykle emocjonalnej historii o miłości rodzicielskiej, pamięci i stracie.
• Początki uniwersum Hyperiona sięgają czasów, gdy Simmons pracował jako nauczyciel szkoły podstawowej. Wymyślał wówczas historie, którymi dzielił się ze swoimi uczniami. Niektóre z tych pomysłów stały się zalążkiem późniejszych opowiadań i powieści rozgrywających się w tym samym świecie.
• Zanim powstał „Hyperion”, Simmons napisał opowiadanie „Remembering Siri”, opublikowane w 1983 roku. Historia ta została później włączona do uniwersum powieściowego i stała się jednym z elementów rozbudowywanej przez autora sagi.
• Cykl nie ogranicza się do klasycznej fantastyki naukowej. Simmons porusza w nim zagadnienia związane z chrześcijaństwem, buddyzmem, filozofią, sztuczną inteligencją, ewolucją i naturą świadomości. Wiele fragmentów można czytać jako rozważania o tym, czy rozwój technologiczny rzeczywiście oznacza rozwój człowieka.
• Pierwszy „Hyperion” zdobył w 1990 roku dwie prestiżowe nagrody: Hugo i Locus. „Upadek Hyperiona” otrzymał nagrody Locus i British Science Fiction Association, a „Triumf Endymiona” również został uhonorowany nagrodą Locus. Cykl szybko stał się jednym z najważniejszych osiągnięć literatury science fiction końca XX wieku.
• W całym cyklu można znaleźć nawiązania do wielu klasycznych dzieł literackich. Oprócz Johna Keatsa i Geoffreya Chaucera Simmons czerpie inspiracje z Homera, Miltona i innych autorów. Dzięki temu jego powieści są interesujące również dla osób, które lubią odkrywać literackie odniesienia i ukryte znaczenia.
• Po zakończeniu czterech głównych powieści Simmons powrócił jeszcze do tego uniwersum w opowiadaniu „Orphans of the Helix”. Utwór ukazał się w 1999 roku i rozszerzył historię świata Hyperiona o kolejne wydarzenia. Nie jest kolejnym tomem głównej tetralogii, ale stanowi interesujące uzupełnienie dla miłośników tego uniwersum.
• Warto zauważyć, że „Pieśni Hyperiona” można odczytywać jako wielką opowieść o przemianach cywilizacji. Początkowo wydaje się, że mamy do czynienia z historią o tajemniczym potworze i wyprawie na odległą planetę. Z każdym kolejnym tomem okazuje się jednak, że stawką jest coś znacznie większego – przyszłość człowieczeństwa, granice świadomości i miejsce ludzi we wszechświecie.

Po więcej polecanych przez nas oraz naszych czytelników książek zapraszam do działu – Książki w podróży.