Strzyga demon w słowiańskiej mitologii i ludowych podaniach

Świat słowiańskich demonów jest obszerny i różnorodny. Są w nim jednak istoty zbliżone do siebie upodobaniami, wyglądem, czy też rodzajem wyrządzanego ludziom zła.

Przykładem jest Strzyga, która pojawia się w najstarszych słowiańskich podaniach. Jest to demon wampiryczny mylony często (zwłaszcza poza Europą Wschodnią) z wampirem, czyli słowiańskim wąpierzem. Podobnie jak wampiry, strzygi pożywiały się ludzką krwią, żerując w mroku na nieświadomych zagrożenia ofiarach.

Strzyga w słowiańskich wierzeniach

Słowiańska mitologia tłumaczy pochodzenie Strzyg, jako ludzi rodzących się z dwiema duszami i posiadającymi dwa życia. Gdy taki człowiek umierał, w zaświaty odchodziła tylko jedna z jego dusz, ta bardziej ludzka i słaba. Natomiast ciało za sprawą drugiej duszy, potężnej i złej, wracało do życia jako krwiożerczy upiór.

Z czasem nasi przodkowie nauczyli się rozpoznawać ludzi, którzy mogli w przyszłości zmienić się w strzygi. Pierwszym sygnałem, że dziecko zostało naznaczone złem, było to, że rodziło się ze zrośniętymi brwiami. Jeszcze bardziej przekonującym znakiem był ten, gdy dziecko przychodziło na świat z wyrzynającymi się zębami.

Często, wśród plemion bardziej podatnych na symbolikę i zabobony, o bycie Strzygą oskarżano dziewczyny, które lunatykowały nocą lub staruszki gadające do siebie. Oczywiście najłatwiej można było zostać oskarżonym o bycie potworem w trudnych dla ludzi czasach. Przykładem są wszelkie zarazy i pomory. Zdarzało się, że chorzy z niespotykanymi wcześniej objawami choroby, byli składani do grobów, gdy wciąż jeszcze żyli.

Znany jest przypadek opisany przez wędrującego pomorzem zakonnika, który natknął się na zabłąkaną i wycieńczoną kobietę.
Okazało się, że została ona pochowana za życia, gdy dostała tajemniczych drgawek i wyła niemiłosiernie z bólu. Choroba jednak odpuściła zaraz po tym, jak przysypano biedaczkę ziemią.
Kobieta zdołała wygrzebać się z grobu i wrócić do wsi. Jak się domyślacie, pogoniono ją widłami i od tej chwili już każdy wieśniak w okolicy przekonany był, że pochowano upiora, który wrócił do życia.
Nie pomogły przekonywania zakonnika, że to osoba chora i potrzebująca pomocy. Nie było sposobu, by przekonać zabobonnych mieszkańców wsi do tego, że kobieta jest nieszkodliwa. Ruszyła więc z mnichem w drogę przez świat i przez długie lata wędrowali wspólnie.

Dzisiejsze badania słowiańskich wierzeń wskazują, że demoniczna postać Strzygi przywędrowała przed wiekami wraz z innymi opowieściami i legendami na tereny zamieszkałe przez Słowian. Wskazuje na to podobieństwo naszej Strzygi do Strines, demona, który gnębił przed tysiącami lat starożytnych Greków.

Poza żeńską odmianą upiora istniały także jego męskie odpowiedniki zwane Strzygoniami. Na niektórych terenach, przykładem jest Górny Śląsk, Strzygi zwano Upiorzycami lub nocnymi upiorami. Na Mazowszu wierzono, że Strzyga, w odróżnieniu od Wampira, może zamieszkać na poświęconej ziemi. Dlatego też w legendach z tamtych obszarów Strzygi często przyłapywano w ciemnych kątach i w zakamarkach kościołów lub kaplic.

Jak bronić się przed Strzygą

Jak łatwo się domyślić z czasem nauczono się sposobów, jak bronić się przed Strzygami. Co do osób zmarłych, które podejrzewano o możliwość wstania z grobu, zakładano im worek na głowę lub obwiązywano oczy tak, by nie wiedziały, w którą stronę kopać, aby wydostać się z mogiły (sposób lekko nie przemyślany, gdyż kilka stóp pod ziemią i tak było ciemno, że oko wykol).

Gdy trafiono na Strzygę w jej ostatecznej postaci, należało ją spalić, co było najskuteczniejszą metodą pozbycia się potwora. Poza tym dobrze spisywały się długie gwoździe lub osikowe kołki. Należało wbić je w odpowiednie części ciała upiora. Były to usta, skroń, serce, a nawet krocze. Poza tym podejrzane osoby grzebano z dala od ludzkich siedzib i przed zakopaniem wciskano im w usta duży i ostry kamień, a ręce wiązano ciasno z tyłu tak, by Strzyga nie mogła rozwinąć skrzydeł.

Strzyga odpowiedniki w innych częściach świata

Uważa się, że dzięki wędrownym ludom mity o hybrydach ludzi i zwierząt dotarły do plemion słowiańskich i zapoczątkowały wiarę w demony, które wyobrażano sobie jako połączenie ludzi i zwierząt. Strzyga, która jest bohaterem naszego dzisiejszego artykuły, dokładnie przypomina pewną starożytną istotę striges, od której prawdopodobnie pochodzą słowiańskie legendy.

Striges skrzydlaty demon z greckiej mitologii

Striges to istota, która uprzykrzała życie starożytnym Grekom, a później również Rzymianom. Była ona skrzydlatym demonem żeńskim często opisywanym jako hybryda kobiety i ptaka o ostrych zębach i długich jak norze szponach. Był to demon z piekła rodem lubujący się w ludzkiej krwi. Szczególnie smakowała mu krew niemowląt, a także ich wnętrzności i język.

W mitach greckich Striges pojawia się w micie o Prokasie, królu miasta Alba Longa, będącego pradziadem założycieli Rzymu — Romulusa i Remusa. Mit ten opowiada o ataku Strzygi na syna króla. Napaść została udaremniona dzięki umiejętnie wykonanym rytuałom nimfy Carna i wszystko dobrze się skończyło, no może nie dla demona, który zginął.

Lamasztu upiór z Mezopotamii

W religii mezopotamskiej istniał żeński demon, który wywoływał choroby i śmierć niemowląt oraz matek w połogu. Wierzono, że potajemnie wypijał on krew z ciał osłabionych kobiet i śpiących, dopiero co narodzonych dzieci.

Wiara w Lamasztu pojawiała się także w innych częściach starożytnego świata i była bardzo silna. Powstało wiele zaklęć i obrzędów mających chronić kobiety przed zagrożeniem lub odnaleźć krwiożerczego demona nim ten zaatakuje swoją ofiarę.

Strzyga w mitologii celtyckiej

Celtyckie demony były bardzo groźne i bezlitosne. Podczas wykopalisk prowadzonych na terenach zamieszkałych dawniej przez Celtów wielokrotnie odnajdowano groby mieszczące się z dala od ludzkich siedlisk. W kilku z nich znaleziono szczątki kobiet, które przed pogrzebaniem spreparowano w bardzo dziwny i niespotykany sposób.

Wpadły nam w ręce relacje opisujące wygrzebany szkielet kobiety z ostrym kamieniem wbitym między szczęki. Początkowo sądzono, że był to pochówek wampiryczny, lecz gdy okazało się, że ciało kobiety owinięto łańcuchem, co uznano za ceremonię ochrony przed innym demonem. Ze starych celtyckich legend wynika, że tak właśnie zabezpieczano się przed powrotem do życia skrzydlatych upiorów, które wypijały z ludzi krew i gnieździły się w mrocznych podziemiach świątyń.

Skrzydlate demony na południu Europy

Podobne miejsca pochówku napotykano również w innych częściach Europy. W Czechach trafiono na liczące sobie tysiące lat groby kobiet, których szkielety okute były żelazem, a w plecy, czyli w miejsce, gdzie Strzyga mogłaby mieć skrzydła, wbito długie, zakrzywione gwoździe.

W roku 2009 w Wenecji, podczas prac wykopaliskowych, odkryto dziwne mogiły kobiet, pochodzące z XIV wieku. Również w tym przypadku szkielety miały ostre kamienie wbite w usta i ciało oplecione żelaznym drutem.

W Hiszpanii krążą legendy o skrzydlatych, pięknych kobietach, które uwodziły mężczyzn, a następnie wypijały ich krew. W niektórych regionach Kraju Basków do dziś młodzi mężczyźni z lękiem spoglądają w niebo, bojąc się ataku tamtejszej Strzygi.

Strzygi w innych częściach świata

Podobne do naszych Strzyg demony pojawiają się w mitach innych, bardzo odległych cywilizacji. Podczas wyprawy do Kambodży i Malezji trafiliśmy na legendy opowiadające o skrzydlatych potworach, będących połączeniem ptaków i kobiet. Również Chińczycy wierzą w upiory Jiang Shi, które żywią się ludzką krwią.

W Meksyku żyją ogromne, krwiożercze nietoperze. Zamieszkują one starożytne miasta Majów, a miejscowi wierzą, że są to dusze złych kobiet zmienione w skrzydlate bestie.

Jak widać, nasze rodzime demony nie są wcale takie zupełnie nasze. Świat potworów jest ogromny, a wiedza i legendy o nich mieszały się przez całe tysiąclecia tak, by dziś trafić do nas w zmienionej i dopasowanej kulturowo formie.

Strzyga w popkulturze

Strzygi odnalazły swoje miejsce w filmie, literaturze, a także w grach komputerowych. Dzięki temu również nowe pokolenie ma szansę poznać bestie, przed którymi drżeli nasi przodkowie.

O Strzygach możecie przeczytać w książkach Andrzeja Sapkowskiego, opowiadających o Wiedźminie. Pisał o nich także Konrad Lewandowski w swojej sadze o Kotołaku. Rafał Dębski natomiast wspomniał o Strzygach w książce, Kiedy Bóg zasypia.

Andrzej Sarwa w opowiadaniu pod tytułem Strzyga opowiedział historię opartą na autentycznych wydarzeniach sprzed kilku wieków, jaka miała miejsce w Sandomierzu. Jest też dramat napisany przez Stefana Grabińskiego noszący tytuł Strzygoń.

Strzygi pojawiają się od czasu do czasu również w kinie i grach komputerowych.

Mam wielką nadzieję, że świat dawnych, słowiańskich demonów będzie pojawiał się coraz częściej w rozrywce masowej, gdyż w ten sposób zachęca się młodych ludzi do sięgania w przeszłość zapisaną w starych podaniach i legendach. Dzięki temu upiory i demony wciąż żyją i nigdy nie odejdą w mroczne zapomnienie.

Strzyga ciekawostki

• Strzyga to demon kobiecy, choć istnieje jego męska odmiana zwana Strzygoniem.
• Strzyga mylona jest często z Wampirem.
• Pochodzenie Strzygi przypisuje się greckiemu demonowi Striges, o którym legendy dotarły na ziemie Słowian.
• Strzyga to potwór, który rodził się z drugą, złą duszą, co było przeciwieństwem Wampira, który musiał zostać zarażony przez innego Wampira.
• Strzygo inaczej niż Wampir mogła bez problemów stąpać po poświęconej ziemi.
• Wierzono, że Strzyga boi się słońca, dźwięku kościelnego dzwonu i rozsypanego maku.
• Strzyga została spopularyzowana w książkach i filmach o Wiedźminie, który nie raz musiał toczyć walkę z tym upiorem.
• Według niektórych podań, osobę będącą Strzygą można było wyzwolić od złej i krwiożerczej duszy. Wymagało to znajomości długich i skomplikowanych zaklęć.
• Z niektórych podań wynika, że aby kobieta zmieniła się w Strzygę, potrzebna jest bardzo silna klątwa rzucona na nią w wielkiej nienawiści.
• W legendach Strzygi pojawiają się często jako piękne i rozwiązłe dziewczyny lub kobiety. To podobno zazdrość o urodę i zemsta za męską zdradę były przyczyną większości klątw rzucanych na kobiety, mające w przyszłości stać się strzygami.