Żmij potwór ze słowiańskiego bestiariusza.
Kiedy nad puszczą zbierały się czarne chmury, a bydło bez wyraźnej przyczyny zaczynało ryczeć w zagrodach, dawni Słowianie zamykali drzwi i gasili ogień w palenisku. Wiedzieli bowiem, że nie każda burza rodzi się z wiatru. Czasem w jej wnętrzu wiło się coś żywego, coś długiego niczym rzeka, łuskowatego jak wąż i ciężkiego jak góra. Z przestrachem nazywano to stworzenie żmijem.
O żmiju usłyszałem podczas wyprawy przez województwo lubelskie. Z zasłyszanych legend wynikało, że potwór nie był zwykłym smokiem znanym z rycerskich opowieści. Nie siedział spokojnie na skarbach i nie czekał, aż jakiś śmiałek przyjdzie po złoto. Żmij należał do starszego świata. Do czasów, gdy bogowie chodzili między ludźmi, lasy nie miały końca, a noc potrafiła pożreć wędrowca bez śladu. Był panem burzy, ognia, podziemnych jam i głębokich wód. W jednych stronach strzegł domostw, pól oraz granic osady. W innych porywał ludzi, zatruwał studnie i sprowadzał grad tak ciężki, że łamał gałęzie drzew. Nigdy nie można było być pewnym, którego żmija ujrzało się na niebie, a kiedy człowiek już go dostrzegł, zazwyczaj było za późno nawet na modlitwę.
Czym był słowiański żmij?
Nazwa żmija wywodzi się od prasłowiańskiego słowa oznaczającego istotę związaną z wężem i pełzaniem po ziemi. W dawnej polszczyźnie spotykano również formy „źmij” oraz „źmiej”. Podobne nazwy pojawiały się w wielu krajach słowiańskich: rosyjski zmiej, ukraiński zmij, bułgarski zmej oraz południowosłowiański zmaj. Żmij był zazwyczaj przedstawiany jako ogromny, skrzydlaty wąż lub smok. Miewał jedną, trzy, siedem, a niekiedy nawet dziewięć głów. Jego ciało pokrywały łuski twarde niczym kute żelazo. Z paszczy wydobywał się ogień, dym albo cuchnąca para, od której więdły rośliny i padały zwierzęta.
Niektóre podania mówiły, że żmij potrafił przybrać ludzką postać. Wtedy pojawiał się jako wysoki, niezwykle silny mężczyzna o ciemnych włosach. Nawet w takim przebraniu zdradzały go jednak drobne znaki: nieludzko gorąca skóra, błysk gadzich oczu albo zapach siarki unoszący się na jego ubraniu.
Wierzono też, że kiedy żmij unosił się w powietrze, jego ciało zmieniało się w ognistą smugę. Dla człowieka stojącego na ziemi mógł wyglądać jak spadająca gwiazda, płonąca kula lub błyskawica wijąca się między chmurami.
Żmij nie zawsze był zły
Współczesne opowieści najczęściej przedstawiają smoki jako krwiożercze bestie. Żmij był jednak stworzeniem znacznie bardziej niejednoznacznym. W części wierzeń południowosłowiańskich mógł być opiekunem ludzi. Bronił wsi przed niszczycielskimi demonami burzy, sprowadzał deszcz na wyschnięte pola i walczył z innymi smokami. W niektórych lokalnych podaniach strzegł nawet osady, przyjmując ofiary od jej mieszkańców. Taki żmij był surowy i budził grozę, lecz dopóki okazywano mu szacunek, nie krzywdził ludzi. Nie czyniło go to jednak dobrym.
Żmij nie znał ludzkiego miłosierdzia. Bronił osady tak, jak wilk broni legowiska. Człowiek był dla niego częścią ziemi, którą uznał za własną. Mógł ocalić wieś przed najeźdźcami, a następnego dnia spalić chatę gospodarza, który zapomniał zostawić należną ofiarę. W innych regionach żmij stawał się bezwzględnym potworem. Porywał kobiety, więził je w jaskiniach, niszczył pola i pożerał ludzi. Bywał przeciwnikiem bohaterów oraz boskich wojowników, którzy musieli odcinać jego głowy, zanim bestia zdążyła odzyskać siły. Jedno było pewne: żmij nigdy nie służył człowiekowi. To człowiek, drżąc ze strachu, próbował służyć żmijowi.
Jak wyglądał żmij?
Nie zachował się dokładny opis potwora, a wierzenia różniły się zależnie od ziemi, plemienia oraz czasu. Najczęściej żmij posiadał jednak kilka charakterystycznych cech. Jego ciało przypominało ogromnego węża. Łuski bywały czarne, zielone, rdzawe albo czerwone jak żar ukryty pod popiołem. Skrzydła miały błonę podobną do nietoperzej skóry. Gdy się rozpościerały, zasłaniały księżyc i rzucały cień na całe pola.
Łapy żmija kończyły się długimi pazurami. Potwór mógł nimi chwycić konia wraz z jeźdźcem, wznieść się nad las, a potem zrzucić zdobycz na kamienie. Jego ogon był ciężki i silny. Jednym uderzeniem łamał pnie młodych drzew. W niektórych podaniach na końcu ogona znajdował się kolec wypełniony jadem. Rana zadana takim kolcem nie chciała się goić. Ciało czerniało, żyły pęczniały, a człowiek konał, wyjąc z bólu przez trzy dni i trzy noce.
Najgorsze były jednak głowy żmija. Jedna mogła pluć ogniem. Druga wydychała trujący dym. Trzecia przemawiała ludzkim głosem. I właśnie ta trzecia była najgroźniejsza. Potrafiła wołać imieniem człowieka. Naśladowała głos matki, żony albo dziecka. Wabiła ofiarę w ciemność, obiecując ratunek. Gdy nieszczęśnik podchodził bliżej, pozostałe paszcze rzucały się na niego i rozdzierały ciało.
Żmij jako potwór burzy
Dla dawnych Słowian burza nie była jedynie zjawiskiem pogodowym. Była walką potężnych sił. Pioruny mogły być bronią boga gromu Peruna, miotaną w przeciwnika ukrywającego się w chmurach, wodzie albo pod ziemią. W niektórych późniejszych interpretacjach właśnie żmij stawał się takim przeciwnikiem: olbrzymim wężem wijącym się wśród czarnych obłoków.
Kiedy rozlegał się grzmot, mówiono, że bogowie ścigają potwora. Błyskawica była ciosem, a grzmot – rykiem zranionej bestii. Deszcz – jej krwią. Żmij łączył w sobie moce wielu światów. Mógł pełzać pod ziemią, zanurzać się w rzekach i latać wśród chmur. Należał zarazem do ziemi, wody i nieba. Ta graniczność sprawiała, że trudno było określić jego prawdziwą naturę. Tam, gdzie przeleciał, wybuchały pożary. Jeżeli jednak starł się z innym potworem, jego walka mogła przynieść upragniony deszcz. Ludzie nie wiedzieli więc, czy nadciągająca burza ocali zbiory, czy zamieni je w błoto i poszarpane źdźbła.
Gdzie według legend mieszkały żmije
Żmije miały zamieszkiwać miejsca niedostępne dla człowieka: wysokie góry, skalne rozpadliny, bagna oraz jaskinie prowadzące głęboko pod ziemię. Ich leża znajdowano podobno pod starymi kurhanami. Kto rozkopał grób przodków w poszukiwaniu kosztowności, mógł natrafić na kamienny tunel. Wewnątrz nie leżały jednak skarby. Leżała tam bestia.
Czasem żmij spał przez sto lat. Jego oddech ogrzewał ziemię, dlatego zimą śnieg topniał nad kryjówką. Z nozdrzy wypływał dym, który ludzie brali za mgłę. Wokół nie rosły zdrowe drzewa. Pnie były poskręcane, a zwierzęta rodziły się kalekie. Inne żmije żyły pod wodą. Zamieszkiwały jeziora tak głębokie, że nie było widać ich dna. Żądały ofiar od ludzi korzystających z rzeki. Gdy nie otrzymały należnej daniny, przewracały łodzie, podmywały brzegi albo zsyłały powódź. Najpotężniejsze mieszkały w chmurach. Schodziły na ziemię tylko wtedy, gdy były głodne.
Żmij i ludzkie kobiety
Jednym z najbardziej niepokojących motywów słowiańskich podań są opowieści o żmijach przyjmujących postać pięknych mężczyzn. Taki przybysz zjawiał się zazwyczaj nocą. Był bogato ubrany, silny i niezwykle uprzejmy. Nie mówił, skąd przybył. Unikał świątyń, ognia poświęconego oraz dźwięku dzwonów. Odwiedzał samotną kobietę, zwłaszcza wdowę albo dziewczynę tęskniącą za narzeczonym.
Z czasem kobieta słabła. Przestawała jeść. Jej twarz stawała się blada, a oczy zapadały się głęboko. Każdej nocy czekała jednak na swojego kochanka. Niekiedy rodziło się z takiego związku dziecko. Nie było ono całkiem ludzkie. Mogło mieć nadzwyczajną siłę, skrzydła ukryte pod skórą, ognisty znak na piersi albo kilka rzędów ostrych zębów. W baśniach potomkowie żmijów zostawali czasem wielkimi bohaterami, zdolnymi walczyć z potworami. W innych podaniach zabijano ich zaraz po urodzeniu, zanim zdążyli otworzyć oczy. Obawiano się bowiem, że gdy dorosną, upomną się o ziemię należącą do swego nieludzkiego ojca.
Walka ze żmijem
Pokonanie żmija nie było łatwe. Zwykła broń ślizgała się po jego łuskach. Włócznie pękały, strzały odbijały się od ciała, a stalowe miecze topiły się w żarze wydobywającym się z paszczy. Bohater musiał poznać słaby punkt stworzenia. Czasami było nim miękkie miejsce pod gardłem. Innym razem należało przebić serce żmija bronią zahartowaną w krwi węża. W opowieściach o wielogłowych potworach trzeba było przypalać kikuty, ponieważ z każdej odciętej szyi mogły wyrosnąć dwie nowe głowy.
Starcie ze żmijem rzadko przypominało piękny rycerski pojedynek, była to raczej rzeź. Potwór rozrywał konie, miażdżył ludzi ogonem i wgryzał się w tarcze razem z rękami, które je trzymały. Pole walki wypełniały wnętrzności, błoto oraz dym. Wojownik musiał podejść tak blisko, by czuć cuchnący oddech bestii na twarzy.
Nawet śmiertelnie ranny żmij pozostawał groźny. Odcięta głowa potrafiła zacisnąć szczęki na nodze zwycięzcy. Krew potwora paliła skórę, a jej zapach sprowadzał choroby. Dlatego po walce ciało palono, kości rozbijano młotami, a popiół rozsypywano w kilku odległych miejscach. Nie robiono tego dlatego, że ludzie byli okrutni, robili to, ponieważ bali się, że żmij może powrócić.
Żmij a smok
Z czasem dawne wyobrażenia zaczęły się mieszać. Żmij coraz częściej przypominał smoka znanego z chrześcijańskich legend. Stał się symbolem zła, grzechu i sił pokonanych przez świętego lub rycerza. Jednak starszy żmij był bardziej skomplikowany. Nie zawsze ucieleśniał czyste zło. Był raczej dziką potęgą przyrody. Mógł niszczyć, lecz mógł również bronić. Przynosił ogień, ale czasem sprowadzał deszcz. Zabijał ludzi, lecz w niektórych podaniach ochraniał ich przed jeszcze gorszymi istotami. Smok z późniejszych opowieści zwykle był przeciwnikiem, którego należało zgładzić.
Ze żmijem można było zawrzeć układ. Cena takiego układu zawsze jednak rosła. Najpierw wystarczała miska mleka albo część zbiorów. Potem żądano cielęcia. Następnie konia. Aż w końcu z ciemności rozlegał się głos domagający się człowieka.
Czy Słowianie naprawdę wierzyli w żmije?
Wiedza o przedchrześcijańskich wierzeniach Słowian jest niepełna. Dawne opowieści przez wiele pokoleń przekazywano ustnie. Zapisywano je często dopiero wtedy, gdy pierwotne wyobrażenia zdążyły połączyć się z chrześcijańskimi legendami, baśniami i lokalnym folklorem. Nie istniał więc jeden żmij znany wszystkim Słowianom.
Na południu mógł być strażnikiem pól i przeciwnikiem niszczycielskich demonów pogodowych. Na wschodzie stawał się wielogłowym smokiem porywającym kobiety. Na ziemiach polskich jego wizerunek mieszał się ze smokiem, latawcem, wężem domowym oraz potworami strzegącymi wody. Właśnie przez tę różnorodność żmij pozostaje tak interesujący.
Nie jest jedynie potworem, jest cieniem dawnych lęków. Przypomnieniem czasów, gdy człowiek patrzył na burzę i nie widział w niej elektrycznych wyładowań, lecz ogromne ciało wijące się między chmurami. A gdy po grzmocie ziemia drżała pod stopami, nikt nie pytał, czy żmij istnieje, pytano tylko, jak bardzo jest głodny.
Legenda o żmiju z Czarnego Uroczyska
Dawno temu, kiedy puszcze ciągnęły się od jednego krańca ziemi po drugi, istniała osada zwana Radogostem. Stało w niej ledwie kilkadziesiąt chat, drewniana palisada i świątynia zbudowana pod starym dębem. Ludzie żyli tam skromnie, lecz ziemia była żyzna. Żyto rosło wysokie, bydło mnożyło się szybko, a pobliska rzeka obfitowała w ryby.
Tylko jednego miejsca unikano. Za rzeką znajdował się las nazywany Czarnym Uroczyskiem. Drzewa rosły tam tak gęsto, że nawet w południe panował między nimi mrok. Nie śpiewały ptaki. Nie brzęczały owady. Nocą nad koronami drzew pojawiała się czerwona łuna, jakby ktoś rozpalał pod ziemią ogromne palenisko.
Najstarsi powiadali, że w sercu uroczyska śpi żmij. Dopóki ludzie nie przekraczali rzeki, potwór pozostawiał ich w spokoju. Pewnego roku przyszło jednak lato suche i bezlitosne. Słońce wypaliło trawy. Studnie zaczęły wysychać. Zboże stało się żółte, nim zdążyło wydać kłosy. Mijały tygodnie, a na niebie nie było ani jednej chmury. Wtedy starszy osady, Dobromir, zebrał ludzi pod dębem.
– Bogowie odwrócili od nas twarze – powiedział. – Musimy wejść do Czarnego Uroczyska. Za lasem znajduje się jezioro. Jeśli wykopiemy rów, sprowadzimy wodę na pola.
Żerca ostrzegał go, że jezioro należy do żmija.
Dobromir tylko splunął.
– Potwory żyją w opowieściach starych kobiet.
Następnego ranka trzydziestu mężczyzn przekroczyło rzekę. Nieśli topory, łopaty i oskardy. Wśród nich szedł Wojmir, młody wojownik, który niedawno powrócił z wyprawy wojennej. Kiedy weszli między drzewa, powietrze stało się ciężkie. Po kilku krokach znaleźli pierwsze ludzkie kości. Leżały porozrzucane pod korzeniami, nadgryzione i czarne. Niektóre czaszki miały dziury wielkie jak pięść. Na innych zachowały się ślady ogromnych zębów.
– Wilki – powiedział Dobromir, choć głos mu zadrżał.
Szli dalej. W głębi lasu ziemia była ciepła. Z pęknięć w glebie wydobywała się para. Drzewa miały popękaną korę, a ich gałęzie przypominały wyschnięte ręce. Po wielu godzinach śmiałkowie dotarli nad jezioro. Woda była czarna i gładka. Nie odbijała nieba. Na brzegu leżał kamień pokryty starymi znakami. Żerca, który przybył z nimi, ukląkł i dotknął wyrytych symboli.
– To ostrzeżenie – wyszeptał. – Nie wolno naruszać wody.
Dobromir nie przejął się ostrzeżeniem.
– Kopcie.
Mężczyźni wbili łopaty w ziemię. Pierwszego dnia nic się nie wydarzyło. Drugiego usłyszeli głuche dudnienie dochodzące spod jeziora. Trzeciego ranka znaleźli jednego z robotników martwego. Jego ciało wisiało wysoko na drzewie. Brzuch był rozpruty, a wnętrzności zwisały między gałęziami. Ludzie chcieli uciekać, lecz Dobromir zagroził śmiercią każdemu, kto porzuci pracę.
Wieczorem rów dotarł do brzegu jeziora. Gdy usunięto ostatnią warstwę ziemi, czarna woda ruszyła w stronę osady. Wtedy jezioro się otworzyło. Najpierw wynurzył się ogromny łeb. Potem drugi i trzeci. Każdy był większy od chłopskiej chaty. Żmij uniósł się z głębin. Woda spływała po jego czarnych łuskach. Z grzbietu wyrastały poszarpane skrzydła, a długi ogon wił się po dnie jeziora. Pierwsza głowa ryknęła tak potężnie, że kilku mężczyzn upadło na ziemię. Druga otworzyła paszczę i zalała brzeg ogniem.
Ludzie płonęli żywcem. Biegali między drzewami, uderzając dłońmi w twarze, z których odpadała skóra. Jeden z nich wskoczył do jeziora, lecz spod powierzchni wynurzył się ogon żmija i zmiażdżył go jak robaka. Trzecia głowa przemówiła.
– Zabraliście moją wodę.
Jej głos brzmiał jak kamienie przesuwane pod ziemią. Dobromir padł na kolana.
– Oszczędź nas. Damy ci bydło. Złoto. Jeńców.
Żmij pochylił się nad nim.
– Złoto nie krzyczy.
Pierwsza paszcza chwyciła starszego za nogi. Druga zacisnęła zęby na jego ramionach. Potwór szarpnął w dwie strony, a ciało Dobromira pękło na pół. Krew opryskała ludzi stojących najbliżej. Wojmir rzucił się do ucieczki. Wraz z kilkoma ocalałymi dotarł do rzeki i wrócił do osady. Tej nocy w Radogoście nie zapalono żadnego ognia. Nad Czarnym Uroczyskiem rosła czerwona łuna.
O świcie żmij nadleciał. Jego skrzydła zasłoniły słońce. Podmuch powalił palisadę. Potwór wylądował pośrodku osady i jednym uderzeniem ogona roztrzaskał trzy chaty. Ludzie uciekali we wszystkie strony. Pierwsza głowa pluła ogniem. Druga pożerała tych, którzy próbowali schronić się pod wozami. Trzecia powtarzała ich imiona.
– Miłoszu…
– Jaromiro…
– Wojmirze…
Za każdym razem ktoś odwracał głowę. I wtedy ginął. Wojmir zebrał wojowników przy świątyni. Mieli włócznie, topory i okrągłe tarcze, lecz nikt nie wierzył w zwycięstwo.
– Skoro mamy umrzeć – powiedział – umrzemy, wbijając stal w jego gardło.
Ruszyli razem. Żmij spalił pierwszych sześciu. Następnych dwóch zgniótł łapą. Trzecią grupę rozrzucił ogonem. Ludzie uderzali w łuski, ale ostrza pękały jak suche gałęzie. Wojmir dostrzegł jednak ranę na szyi jednej z głów. Powstała zapewne podczas dawnej walki z innym potworem. Łuski były tam cieńsze, a spod skóry sączyła się ciemna ciecz. Wbiegł po przewróconym dachu chaty i skoczył. Topór wbił się w ranę. Żmij zawył.
Wojmir uderzył ponownie. Potem trzeci raz. Czarna krew trysnęła mu na ręce. Skóra zaczęła syczeć, lecz wojownik nie wypuścił broni. Pierwsza głowa chwyciła go zębami. Nie zdążyła jednak zacisnąć szczęk. Wojmir wyrwał topór i wbił go głęboko w oko bestii. Żmij szarpnął łbem. Wojownik przeleciał przez plac i uderzył o kamień. Kości jego nóg pękły, ale wciąż żył.
Wtedy ze świątyni wyszedł stary żerca. Trzymał w dłoniach glinianą misę z żarem pochodzącym ze świętego paleniska.
– Tutaj! – krzyknął.
Trzy głowy zwróciły się ku niemu. Żerca cisnął żar w otwartą ranę żmija. Ogień zapłonął pod łuskami. Potwór zaczął miotać się po osadzie. Jego własny płomień wydobywał się przez pęknięcia w ciele. Skrzydła stanęły w ogniu. Jedna głowa odgryzła drugiej szyję, próbując wyrwać rozpalone mięso. Żmij runął na ziemię, a upadając, zmiażdżył świątynię wraz z żercą.
Przez całą noc ciało płonęło. Smród był tak potężny, że ludzie wymiotowali krwią. Nad ranem z potwora zostały jedynie kości, czarne łuski i trzy czaszki. Wojmir przeżył, lecz jego nogi nigdy się nie zrosły. Do końca życia siedział przy palenisku i opowiadał dzieciom o dniu, w którym żmij przyszedł po swoją wodę.
Po wielu latach osada została opuszczona. Las pochłonął chaty, a rów prowadzący od jeziora zarósł, a rzeka zmieniła bieg. Mówią jednak, że w Czarnym Uroczysku wciąż można odnaleźć trzy ogromne czaszki. Leżą pod korzeniami starego dębu, głęboko w wilgotnej ziemi. Jedna jest pusta, w drugiej gnieżdżą się węże. W trzeciej czasami zapala się czerwone światło. Wtedy niebo nad lasem ciemnieje, choć nie ma na nim chmur. Z ziemi wydobywa się gorąca para, a spod korzeni dobiega powolne, ciężkie bicie, tak jakby serce żmija nigdy naprawdę nie przestało pracować.
Na stronie Nasze Szlaki jest specjalny dział poświęcony mitom i legendom z całego świata.
