Kolegium św. Dominika (Colegio Diocesano de Santo Domingo) to zabytkowa szkoła i klasztor w Orihuela to jeden z ciekawszych zabytków w mieście.

W czasie zwiedzania Orihuela na Costa Blanca łatwo zauważyć, że jest to miasto o wyjątkowo bogatej przeszłości. Wąskie uliczki, zabytkowe kościoły, pałace i monumentalne budowle przypominają o czasach, gdy miejscowość odgrywała ważną rolę w życiu politycznym, religijnym i kulturalnym regionu. Jest jednak w samym sercu miasta miejsce, które szczególnie przyciąga uwagę osób zainteresowanych historią i architekturą. To Kolegium św. Dominika, znane po hiszpańsku jako Colegio Diocesano de Santo Domingo.

Już sama bryła budynku robi wrażenie. Rozległy kompleks, którego budowę rozpoczęto w XVI wieku, zajmuje ogromną powierzchnię i łączy w sobie kilka stylów architektonicznych. Renesansowe krużganki sąsiadują tu z barokowymi dekoracjami, a dawne pomieszczenia klasztorne przypominają o czasach, kiedy w murach kolegium działał jeden z najważniejszych uniwersytetów dawnego Królestwa Walencji. Nie jest to zwykła szkoła ani kolejny zabytkowy klasztor. Przez stulecia mieściły się tutaj instytucje edukacyjne, biblioteka, a nawet uniwersytet królewski. Każda część budowli opowiada nieco inną historię, dlatego podczas zwiedzania dobrze jest przyjrzeć się nie tylko imponującej fasadzie, ale również temu, co znajduje się za jej murami.

Bardzo lubię zwiedzać takie zabytki jak Kolegium św. Dominika w Orihuela, które wraz ze starą szkołą i wiekowym klasztorem opowiada historię nie tylko miasta, ale także regionu. Najbardziej lubię, gdy w takich chwilach ludzi wokół jest niewielu i mogę w pełni oddać się przyjemnosi poznawania nawet najciemniejszych zakamarków wiekowej budowli. Tym razem podczas wizyty w starym klasztorze w Orihuela miałem ogromne szczęście, gdyż wraz z Magdą byliśmy jedynymi ludźmi w całym budynku. Opiekunka zabytku wpuściła nas do środka i zatrzasnęła drzwi, prosząc byśmy dali jej znać, gdy skończymy. Wyobraź sobie tę przyjemność wałęsania się po pustych korytarzach starej szkoły, krużgankach, celach klasztornych i pięknym kościele św. Dominika, coś niesamowitego. Poniżej opowiem Ci o Kolegium św. Dominika i wyjaśnię, dlaczego warto poświęcić godzinę czy dwie na wizytę w tym bardzo ciekawym miejscu.

Historia Kolegium św. Dominika w Orihuela

Mnisi w klasztorze AI.

Kolegium św. Dominika bywa nazywane El Escorial de Levante, czyli Escorialem Lewantu. To nawiązanie do słynnego kompleksu klasztorno-pałacowego pod Madrytem nie jest przypadkowe. Oba miejsca łączy monumentalna skala, religijny charakter i silny związek z historią hiszpańskiej edukacji. Początki tego miejsca sięgają pierwszych dekad XVI wieku. W 1510 roku w okolicy dzisiejszego kolegium osiedlili się dominikanie, którzy związali swoją działalność z pustelnią Nuestra Señora del Socorro. Dwa lata później papież Juliusz II zatwierdził fundację klasztoru. Był to początek historii kompleksu, który z czasem stał się jednym z najważniejszych ośrodków religijnych i naukowych w tej części Hiszpanii.

Istotną rolę w jego rozwoju odegrał Fernando de Loazes, duchowny pochodzący z Orihuela. Był człowiekiem o dużych wpływach, pełnił między innymi funkcję arcybiskupa Tarragony. W 1546 roku podjął decyzję o ufundowaniu kolegium, które miało służyć kształceniu dominikanów, a także rozwijaniu nauki i edukacji.

W 1547 roku rozpoczęła się instytucjonalna historia Colegio de Santo Domingo. Wkrótce uzyskano papieskie zatwierdzenie fundacji, a w 1553 roku ruszyły prace nad rozbudową kompleksu. Za projekt architektoniczny odpowiadał Jerónimo Quijano, natomiast nad realizacją czuwał między innymi Juan Inglés. Po jego śmierci w 1563 roku prace kontynuowali kolejni architekci, w tym Agustín Bernardino.

Najważniejszy moment w dziejach kolegium nastąpił w 1569 roku. Papież Pius V nadał mu status uniwersytetu papieskiego. Było to ogromne wyróżnienie, które stawiało Orihuela w gronie ważnych ośrodków akademickich Hiszpanii. Sam uniwersytet rozpoczął działalność dydaktyczną w 1610 roku, a w 1646 roku król Filip IV nadał mu status uniwersytetu królewskiego. W jego murach można było studiować teologię, prawo kanoniczne, prawo cywilne, filozofię i medycynę. Przez długi czas była to jedna z najważniejszych instytucji edukacyjnych regionu. Jej znaczenie wykraczało daleko poza samo miasto, przyciągając studentów i wykładowców z różnych części kraju.

Nie wszystko jednak trwa wiecznie. W XIX wieku, w wyniku reform i likwidacji części mniejszych uniwersytetów, placówka utraciła swoją dotychczasową pozycję. Ostatecznie działalność uniwersytetu zakończyła się w 1835 roku. Kolejne lata przyniosły następne zmiany. Po przejęciu budynku przez władze kościelne kompleks ponownie zaczął pełnić funkcję edukacyjną. W 1872 roku osiedlili się tutaj jezuici, którzy uruchomili własne kolegium. Ich działalność miała duży wpływ na życie społeczne i religijne Orihuela. W 1956 roku budynek przeszedł pod zarząd diecezji i od tego czasu działa jako Kolegium Diecezjalne św. Dominika.

Dzisiaj nadal jest to czynna placówka edukacyjna, ale jednocześnie jeden z najważniejszych zabytków miasta. W 1933 roku obiekt uzyskał status Pomnika Narodowego, a obecnie jest chroniony jako Bien de Interés Cultural (BIC), czyli dobro o szczególnym znaczeniu kulturowym.

Kolegium św. Dominika w Orihuela i Fasada kolegium – trzy wejścia i trzy historie

Kolegium św. Dominika w Orihuela - Colegio Diocesano de Santo Domingo.

Zanim wejdziemy do środka, warto poświęcić chwilę na obejrzenie głównej fasady. To jedna z najbardziej charakterystycznych części całego kompleksu. Jej rozległa, pozioma kompozycja została przełamana trzema monumentalnymi portalami. Każdy z nich prowadził niegdyś do innej części budynku: kościoła, klasztoru i uniwersytetu.

Pierwszy portal, prowadzący do świątyni, powstał w 1561 roku i reprezentuje renesans. Jego forma jest stosunkowo uporządkowana, oparta na klasycznych proporcjach i architektonicznym rytmie. Przypomina, że twórcy kompleksu czerpali inspirację z włoskiego renesansu, który w XVI wieku miał ogromny wpływ na hiszpańską architekturę.

Drugie wejście prowadziło do części klasztornej. Ukończono je w 1578 roku. Zwraca uwagę klasycznym układem trzech kondygnacji, na których zastosowano kolejne porządki architektoniczne. To interesujący przykład renesansowej dbałości o symetrię i proporcje. Najbardziej dekoracyjny jest portal uniwersytecki, wykonany w XVIII wieku. Zaprojektowano go w 1723 roku, a jego wygląd zdecydowanie różni się od dwóch pozostałych. To już barok, z charakterystycznym bogactwem form, rzeźbiarskimi detalami i symboliczną wymową.

Na szczycie znajduje się alegoryczna postać Mądrości, związana z przedstawieniem św. Tomasza z Akwinu i symboliką Ducha Świętego. Całość przypomina, że uniwersytet nie był wyłącznie miejscem zdobywania wiedzy. Nauka pozostawała tutaj ściśle związana z religią i filozofią chrześcijańską. Trzy portale są właściwie niewielką lekcją historii architektury. Wystarczy porównać ich wygląd, aby zobaczyć, jak zmieniały się gusta i możliwości artystyczne na przestrzeni kolejnych stuleci.

Kolegium św. Dominika w Orihuela i Wielki krużganek – renesansowe serce kolegium

Po przekroczeniu murów kompleksu uwagę przyciąga przede wszystkim jego wewnętrzny układ. Budynek został zaplanowany wokół dwóch głównych dziedzińców, czyli krużganków. To rozwiązanie typowe dla dużych klasztorów i dawnych uczelni. Pozwalało oddzielić poszczególne części życia zakonnego i akademickiego, a jednocześnie zapewniało dostęp do najważniejszych pomieszczeń.

Pierwszy z nich nosi nazwę Claustro Mayor, czyli Wielki Krużganek, nazywany również krużgankiem kolegium. Powstawał w latach 1602–1614 pod kierunkiem Agustína Bernardina. Jest to przykład architektury renesansowej, w której szczególną rolę odgrywają symetria, proporcje i powtarzalność elementów. Na dolnej kondygnacji znajdują się masywne filary z przylegającymi do nich pilastrami. Górne piętro ma nieco lżejszy charakter. Zastosowano tam półkolumny z jońskimi kapitelami, pomiędzy którymi rozciągają się półkoliste arkady.

Krużganek pełnił funkcję komunikacyjną, ale był również miejscem codziennego życia mieszkańców klasztoru. Tutaj można było przejść pomiędzy pomieszczeniami, odpocząć od obowiązków i znaleźć chwilę spokoju. W przypadku uczelni dziedziniec stanowił naturalne centrum całego założenia.

Lubię takie rozwiązania architektoniczne, ponieważ pozwalają zrozumieć, jak funkcjonowały dawne instytucje. Współczesna szkoła kojarzy się przede wszystkim z korytarzami i salami lekcyjnymi. W dawnym kolegium życie koncentrowało się wokół dziedzińca, który łączył poszczególne części budynku.

Kolegium św. Dominika w Orihuela i Refektarz – dawna jadalnia dominikanów

Kolegium św. Dominika w Orihuela - Colegio Diocesano de Santo Domingo. Magdalena Kiżewska.

Jednym z najciekawszych pomieszczeń dostępnych z Wielkiego Krużganka jest refektarz, czyli dawna jadalnia zakonników. Powstał pod koniec XVI wieku i ma formę dużej, prostokątnej sali nakrytej sklepieniami żebrowymi. W klasztorach refektarz był miejscem o szczególnym znaczeniu. Wspólne posiłki stanowiły część codziennego rytmu życia zakonnego i odbywały się według ściśle określonych zasad. Nie była to po prostu jadalnia, ale przestrzeń związana z regułą zakonną, modlitwą i wspólnotą.

W Orihuela szczególną uwagę zwraca dekoracyjny cokół pokryty tradycyjnymi walenckimi płytkami ceramicznymi z XVIII wieku. Kolorowe kafle kontrastują z bardziej surową architekturą sali. To interesujący przykład lokalnego rzemiosła, które w tamtym okresie odgrywało ważną rolę w dekorowaniu wnętrz sakralnych i reprezentacyjnych.

Podczas zwiedzania dobrze jest przyjrzeć się zarówno ceramicznym dekoracjom, jak i sklepieniu. Właśnie takie detale sprawiają, że pomieszczenie zachowało swój historyczny charakter i pozwala wyobrazić sobie codzienność dominikanów sprzed kilku stuleci.

Kolegium św. Dominika w Orihuela i Zakrystia – architektoniczna oprawa kościelnych ceremonii

Kolegium św. Dominika w Orihuela - Colegio Diocesano de Santo Domingo.

Kolejnym pomieszczeniem związanym z kościołem jest zakrystia. Składa się z dwóch sąsiadujących ze sobą prostokątnych przestrzeni. Jedna z nich wyróżnia się sklepieniem kolebkowym ozdobionym kasetonami z dekoracją w formie diamentowych zakończeń. Szczególnie interesująca jest oprawa architektoniczna wejścia. Przypomina łuk triumfalny i została ozdobiona motywami nawiązującymi do Zwiastowania oraz heraldyką Fernando de Loazesa.

Warto zwrócić uwagę na herb fundatora. To jeden z elementów przypominających o człowieku, bez którego prawdopodobnie nie powstałby cały kompleks w znanej nam dzisiaj postaci. Zakrystia nie była przeznaczona dla wszystkich użytkowników kolegium. Służyła duchownym do przygotowywania się do nabożeństw, przechowywania szat liturgicznych i przedmiotów wykorzystywanych podczas ceremonii. Jej bogatsza dekoracja podkreślała rangę kościoła i znaczenie liturgii w życiu dominikańskiej wspólnoty.

Kolegium św. Dominika w Orihuela i piękny Kościół św. Dominika – barokowe wnętrze za renesansową fasadą

Kolegium św. Dominika w Orihuela - Colegio Diocesano de Santo Domingo.

Kościół jest jedną z najważniejszych części całego kompleksu i miejscem, któremu podczas zwiedzania warto poświęcić szczególnie dużo uwagi. Z zewnątrz jego wejście ma charakter renesansowy, ale wnętrze opowiada już nieco inną historię. Znajdziemy tu bowiem połączenie starszych rozwiązań architektonicznych z bogatą dekoracją barokową.

Świątynia ma jedną nawę, kaplice umieszczone pomiędzy przyporami, transept oraz wieloboczne prezbiterium. Przestrzeń przykrywa sklepienie kolebkowe z lunetami, nad skrzyżowaniem nawy i transeptu znajduje się kopuła na pendentywach, natomiast prezbiterium otrzymało charakterystyczne sklepienie konchowe. Kościół został przebudowany w drugiej połowie XVII wieku. Właśnie wtedy jego wnętrze nabrało bardziej reprezentacyjnego charakteru.

Malowidła Bartolomé Alberta

Jednym z elementów wystroju są malowidła ścienne zdobiące sklepienia. Ich autorstwo przypisuje się Bartolomé Albertowi. Dekoracje malarskie tworzą ważną część artystycznego charakteru świątyni i pokazują, jak dużą wagę przywiązywano do oprawy wnętrz sakralnych. Warto spojrzeć w górę i poświęcić chwilę na obejrzenie całego sklepienia. W takich miejscach łatwo skupić się na ołtarzach i obrazach, znajdujących się na wysokości wzroku tymczasem część najciekawszych dekoracji znajduje się właśnie nad głowami zwiedzających.

Ołtarz Misteriów Różańcowych

W prezbiterium znajduje się jeden z ważniejszych zabytków malarskich kolegium – retabulum Misteriów Różańcowych, związane z twórczością Nicolása Borrása. Artysta działał w XVI wieku i należał do ważnych malarzy religijnych Walencji. Jego prace łączyły tradycję renesansową z religijną tematyką charakterystyczną dla ówczesnej sztuki hiszpańskiej. Ołtarz powstał prawdopodobnie w latach 1565–1575. Jego tematyka koncentruje się na tajemnicach różańcowych, które odgrywały ważną rolę w duchowości dominikańskiej. Wybór takiego przedstawienia nie był przypadkowy. Różaniec pozostawał jednym z najważniejszych elementów religijnej tradycji zakonu.

Kaplica Różańcowa

W jednym z ramion transeptu znajduje się Kaplica Różańcowa, której budowę prowadzono w latach 1680–1701. Jest to odrębna, bogato zaprojektowana przestrzeń o planie krzyża łacińskiego. Nad skrzyżowaniem ramion wznosi się kopuła z latarnią, a prezbiterium zamyka wieloboczne zakończenie. Wnętrze otrzymało dekoracyjne sklepienie i własny ołtarz, wykonany pod koniec XVII wieku przez Antonia Caro i Laureana Villanuevę. Kaplica była związana z Bractwem Matki Bożej Różańcowej. Jej powstanie pokazuje, jak silna była pozycja kultu maryjnego w życiu religijnym Orihuela. To również dobry przykład barokowej tendencji do tworzenia osobnych, reprezentacyjnych przestrzeni poświęconych konkretnym formom pobożności.

Barokowy krużganek uniwersytecki

Drugi z głównych dziedzińców kompleksu to Claustro de la Universidad, czyli krużganek uniwersytecki. Powstał znacznie później niż jego renesansowy odpowiednik. Prace prowadzono w latach 1727–1737 według projektu ojca Francisca Raymunda, związanego z zakonem trynitarzy. Tutaj architektura zmienia charakter. Zamiast renesansowej powściągliwości pojawia się więcej dekoracji, a całość ma zdecydowanie barokowy wygląd. Krużganek składa się z dwóch kondygnacji. Półkoliste arkady opierają się na kolumnach, a przestrzenie pomiędzy łukami ozdobiono elementami heraldycznymi. Dekoracje te podkreślają reprezentacyjny charakter dawnej uczelni. Oba dziedzińce najlepiej oglądać jeden po drugim. Dopiero wtedy wyraźnie widać różnicę pomiędzy architekturą XVII i XVIII wieku. Pierwszy jest bardziej uporządkowany i spokojny, drugi zdecydowanie bardziej ozdobny. To właściwie dwa różne spojrzenia na architekturę, zamknięte w obrębie jednego kompleksu.

Wieża kolegium i Aula muzealna – pamiątki z dawnych czasów

Uzupełnieniem monumentalnej bryły jest wieża, której budowę przeprowadzono w latach 1738–1739. Powstała z cegły, a następnie została otynkowana i pomalowana. Jej forma dobrze wpisuje się w barokowy charakter późniejszych części kompleksu. Nie jest to osobna, dominująca nad miastem budowla, ale ważny element całego założenia. W połączeniu z rozległymi fasadami i trzema portalami nadaje kolegium charakterystyczną sylwetkę.

Wieża przypomina również o wieloetapowym charakterze budowy. Kompleks nie powstał według jednego, niezmiennego planu. Przez kolejne pokolenia rozbudowywano go, przebudowywano i dostosowywano do nowych potrzeb.

Kolegium ma również własną przestrzeń muzealną, która pozwala lepiej poznać jego wielowiekowe dzieje. Co prawda jest to zaledwie pomieszczenie wypełnione dokumentami i drobiazgami z samego kolegium, jak i pamiątkami po mieszkających tu ludziach. Aula Museística została udostępniona zwiedzającym w 2018 roku. Jej zadaniem jest prezentowanie pamiątek związanych z historią instytucji oraz samego zabytkowego kompleksu.

Zgromadzono tu przedmioty przypominające o działalności dominikanów, dawnym uniwersytecie i późniejszej historii szkoły. Przestrzeń ma charakter edukacyjny, dlatego nie chodzi wyłącznie o oglądanie eksponatów. Można również poznać historię miejsca, które przez stulecia kształtowało życie intelektualne Orihuela. Przy okazji otwarcia sali muzealnej zaprezentowano film dokumentalny poświęcony historii kolegium. Warto usiąść na chwilę i odpocząć, a przy okazji obejrzeć całkiem ciekawy materiał. To dobry sposób na uporządkowanie informacji o kolejnych etapach rozwoju budowli.

Kolegium, które przez wieki zmieniało swoje przeznaczenie

Kolegium św. Dominika w Orihuela - Colegio Diocesano de Santo Domingo.

Historia Santo Domingo nie kończy się na dominikanach i uniwersytecie. W XIX i XX wieku budynek wielokrotnie zmieniał użytkowników, a jego pomieszczenia służyły bardzo różnym celom. Po zakończeniu działalności uniwersytetu kompleks zachował związek z edukacją. W 1872 roku rozpoczęli tutaj działalność jezuici, którzy prowadzili szkołę i rozwijali zaplecze dydaktyczne. Z czasem pojawiły się między innymi gabinety fizyki i chemii, muzeum historii naturalnej, biblioteka oraz obiekty sportowe.

Warto wspomnieć o jezuicie Julio Furgúsie, który odegrał ważną rolę w rozwoju zainteresowań archeologicznych w Orihuela. Z jego działalnością wiązało się tworzenie kolekcji archeologicznych i prehistorycznych. Zbiory te stanowiły jeden z etapów rozwoju lokalnego muzealnictwa i przyczyniły się do powstania tradycji badań nad dawnymi dziejami regionu. Budynek miał również trudne momenty. Podczas hiszpańskiej wojny domowej w latach 1936–1939 kompleks został zajęty, a część jego wyposażenia uległa zniszczeniu. Ucierpiały między innymi elementy związane z wystrojem kościoła oraz cenotaf fundatora, Fernando de Loazesa.

W 1956 roku jezuici opuścili kolegium, a obiekt przeszedł pod zarząd diecezji. Od tego czasu działa tutaj Colegio Diocesano de Santo Domingo. Dawna uczelnia nie odzyskała statusu uniwersytetu, ale jej tradycje akademickie są nadal obecne w historii miasta. Z kompleksem związana jest również Katedra Arcybiskupa Loazesa Uniwersytetu w Alicante.

Kilka słów na zakończenie wizyty w Kolegium św. Dominika

Kolegium św. Dominika w Orihuela - Colegio Diocesano de Santo Domingo. Magdalena Kiżewska.

Moim zdaniem jest to jeden z tych zabytków, które pozwalają lepiej zrozumieć historię całego miasta. Orihuela ma wiele interesujących kościołów, pałaców i muzeów, ale Santo Domingo wyróżnia się skalą oraz różnorodnością. Nie oglądamy tutaj jedynie starego budynku. To właściwie kilka historycznych światów zamkniętych w jednym kompleksie. Jest renesansowa architektura dominikanów, barokowa oprawa dawnego uniwersytetu, kościół z cennymi dziełami sztuki oraz pomieszczenia, które przypominają o codziennym życiu zakonników i studentów.

Szczególnie interesujące jest zestawienie dwóch krużganków. Renesansowy i barokowy dziedziniec pokazują, jak bardzo zmieniała się estetyka architektury na przestrzeni zaledwie kilku pokoleń. Do tego dochodzą refektarz z walenckimi kaflami, zakrystia, Kaplica Różańcowa i monumentalne portale. Jeżeli interesujesz się historią, sztuką sakralną albo dawnymi uniwersytetami, spokojnie zaplanuj tutaj więcej czasu. Nie ograniczałbym wizyty do obejrzenia fasady i zrobienia kilku zdjęć. Wnętrza są równie interesujące, a właściwie dopiero one pokazują prawdziwe bogactwo tego miejsca.

Podczas zwiedzania Santo Domingo polecam zwrócić uwagę przede wszystkim na trzy rzeczy: miejsce dawnego pochówku Fernando de Loazesa, historię obrazu Velázqueza oraz ślady zniszczeń z czasów hiszpańskiej wojny domowej. To właśnie te historie najlepiej pokazują, jak niezwykłym miejscem jest dawne kolegium. Nie mamy tutaj do czynienia z zabytkiem, który zachował się w niezmienionej postaci. Przeciwnie – przez pięć stuleci był świadkiem przemian religijnych, politycznych, naukowych i społecznych.

Dla mnie największą tajemnicą Santo Domingo pozostaje to, jak wiele różnych historii kryje się za jego monumentalnymi murami. Dawny klasztor, uniwersytet, biblioteka, muzeum i współczesna szkoła tworzą razem opowieść, której nie da się zamknąć w kilku datach. Jeżeli będziesz w Orihuela, poświęć temu miejscu trochę więcej czasu. A później koniecznie wybierz się na spacer po historycznym centrum miasta. W pobliżu znajdziesz między innymi katedrę El Salvador i Santa María oraz pałace przypominające o dawnej świetności tej części Walencji.

Informacje praktyczne – zwiedzanie Santo Domingo

Kolegium znajduje się przy Calle Adolfo Clavarana 51, w historycznej części Orihuela. Można bez problemu połączyć jego zwiedzanie ze spacerem po najważniejszych zabytkach miasta.

  • Dni i godziny zwiedzania:
    • Wtorek–piątek – 10:00–11:00, 12:00–13:30, 16:00–19:00
    • Sobota – 10:00–14:00, 16:00–19:00
    • Niedziela i święta – 10:00–14:00
    • w poniedziałki Kolegium św. Dominika jest zamknięte dla zwiedzających.
  • Ceny biletów:
    • Bilet normalny: 2 euro.
    • Emeryci, studenci i nauczyciele z odpowiednim dokumentem: 1 euro.
    • Grupy powyżej 15 osób: 1 euro od osoby.
    • Grupy powyżej 25 osób: 0,50 euro od osoby.

Strona internetowa: Colegio Diocesano Santo Domingo, Telefon: +34 965 300 240.

Kolegium św. Dominika to jeden z najważniejszych punktów na mapie historycznej Orihuela. Jeżeli odwiedzasz miasto, nie pomijaj tego miejsca. Jego historia pokazuje, jak duże znaczenie miała niegdyś Orihuela i jak wiele śladów tamtej epoki przetrwało do naszych czasów. Dla mnie to właśnie takie zabytki są szczególnie interesujące – nie tylko piękne architektonicznie, ale przede wszystkim pełne historii, które można odkrywać, przechodząc z jednego pomieszczenia do drugiego.

Legendy i tajemnice Kolegium św. Dominika w Orihuela – zaginiony grobowiec, ukryte skarby i ślady dawnego uniwersytetu

Stare klasztory i dawne uczelnie mają w sobie coś, co pobudza wyobraźnię. Grube mury, zamknięte krużganki, kaplice i pomieszczenia, w których przez setki lat toczyło się życie kolejnych pokoleń, sprzyjają powstawaniu opowieści o duchach, ukrytych przejściach i zapomnianych skarbach. Kolegium św. Dominika w Orihuela również ma swoją tajemniczą stronę.

Nie będę jednak dopisywał do jego historii opowieści o duchach zakonników, których obecności nie udało mi się potwierdzić w wiarygodnych przekazach. To miejsce ma wystarczająco dużo autentycznych tajemnic. Zaginiony grobowiec fundatora, niezwykłe losy cennego obrazu Velázqueza, dawne zbiory archeologiczne i burzliwe wydarzenia wojenne tworzą historię, która momentami brzmi niemal jak scenariusz powieści historycznej.

Tajemnica grobowca Fernando de Loazesa

Katedra w Gloucester grobowiec Roberta Krótkoudego

Jedna z najbardziej intrygujących historii związanych z kolegium dotyczy człowieka, któremu zawdzięcza ono, swoje powstanie. Fernando de Loazes był duchownym pochodzącym z Orihuela, który zrobił imponującą karierę kościelną. Pełnił między innymi funkcję arcybiskupa Tarragony, a później arcybiskupa Walencji. Był człowiekiem wpływowym i zamożnym, a część swojego majątku przeznaczył na stworzenie ośrodka edukacyjnego w rodzinnym mieście.

W dokumentach fundacyjnych zawarł szczególne życzenie. Chciał, aby po śmierci jego ciało spoczęło w kaplicy głównej kolegium. Nie była to przypadkowa decyzja. Fundator pragnął, aby miejsce, które stworzył, stało się również jego mauzoleum. Loazes zmarł 29 lutego 1568 roku w Walencji. Jego ciało przewieziono do Orihuela i pochowano w kaplicy głównej. Początkowo spoczywało w grobie przed ołtarzem. Dopiero w 1725 roku, a więc ponad 150 lat po jego śmierci, wykonano okazały nagrobek. I tutaj zaczyna się najbardziej tajemniczy fragment tej historii.

Grobowiec nie przetrwał hiszpańskiej wojny domowej. W czasie konfliktu zniszczono cenotaf fundatora, a część rzeźb znajdujących się w prezbiterium została uszkodzona lub okaleczona. Z dawnego pomnika nie zachowała się jego pierwotna postać. Dzisiaj można zobaczyć upamiętnienie Fernando de Loazesa, ale nie jest to już ten sam monument, który powstał w XVIII wieku.

Pozostaje też pytanie o los szczątków fundatora. Dokumentacja potwierdza jego pochówek w kolegium, ale zniszczenie nagrobka nie oznacza automatycznie zniszczenia grobu. To dwa różne wydarzenia, których nie należy ze sobą utożsamiać. Właśnie dlatego historia grobowca jest tak interesująca. Człowiek, który zaplanował w tym miejscu swoją wieczną siedzibę, pozostawił po sobie monumentalne dzieło, ale jego pierwotne miejsce pochówku zostało naznaczone wydarzeniami, które do dziś budzą pytania.

Obraz Velázqueza, który przez trzy stulecia znajdował się w kolegium

Obraz Velázqueza, który przez trzy stulecia znajdował się w kolegium Orihuela.

To jedna z najbardziej niezwykłych artystycznych historii związanych z Kolegium św. Dominika w Orihuela (Colegio Diocesano de Santo Domingo). Przez około trzy stulecia w kolegium znajdował się obraz przypisywany Diego Velázquezowi, przedstawiający kuszenie św. Tomasza z Akwinu – La tentación de Santo Tomás de Aquino. Wyobraź sobie, że w murach dawnego klasztoru dominikanów przez pokolenia przechowywano dzieło jednego z najważniejszych malarzy hiszpańskiego złotego wieku. Nie było ono jedynie dekoracją. Przedstawiało świętego, którego filozofia i teologia miały ogromne znaczenie dla zakonu dominikańskiego.

Temat obrazu jest szczególnie interesujący. Święty Tomasz z Akwinu, jeden z najwybitniejszych myślicieli średniowiecza, został przedstawiony w chwili duchowej próby. Według tradycji po odparciu pokusy miał otrzymać nadprzyrodzone potwierdzenie swojej czystości i wierności powołaniu. Obraz przez długi czas pozostawał w kolegium, jednak wydarzenia hiszpańskiej wojny domowej zmieniły jego los. Dzieło zostało przeniesione do Museo Nacional de Orihuela, a po wojnie trafiło do Muzeum Diecezjalnego Sztuki Sakralnej.

Jego historia pokazuje, że dawne kolegia i klasztory były nie tylko miejscami modlitwy i nauki, ale również ważnymi skarbnicami sztuki. Część zgromadzonych w nich dzieł przetrwała dzięki temu, że w odpowiednim momencie została przeniesiona w bezpieczniejsze miejsce. Warto przy tym pamiętać, że obraz i jego losy to nie legenda. To udokumentowany epizod z historii kolegium, który pokazuje, jak wiele cennych przedmiotów znajdowało się niegdyś za jego murami.

Kościół zamieniony w magazyn – niezwykły epizod wojny domowej

Podziemia w Opatowie w województwie świętokrzyskim

Kolejna historia pokazuje, jak bardzo zmieniło się przeznaczenie tego miejsca podczas hiszpańskiej wojny domowej w latach 1936–1939. Kolegium zostało wówczas zajęte, a jego pomieszczenia zaczęto wykorzystywać do zupełnie innych celów. Szczególnie zaskakujący jest los kościoła. Świątynia, w której przez pokolenia odprawiano nabożeństwa, została przeznaczona na magazyn nasion przez Kolektyw Robotników Rolnych (Colectividad de Obreros Agrícolas).

Trudno o bardziej wymowny kontrast. Miejsce stworzone z myślą o modlitwie, kontemplacji i edukacji stało się magazynem wykorzystywanym do celów gospodarczych. Nie była to jedynie zmiana sposobu użytkowania budynku. W czasie wojny zniszczono cenotaf Fernando de Loazesa, uszkodzono rzeźby w prezbiterium i zaginęła część wyposażenia. Wiele elementów dawnego wystroju zostało bezpowrotnie utraconych.

Ten epizod jest szczególnie ważny, ponieważ tłumaczy, dlaczego niektóre części kolegium wyglądają dziś inaczej, niż można byłoby się spodziewać po tak monumentalnym zabytku. Nie wszystkie ubytki są wynikiem upływu czasu. Część z nich to ślady konkretnych wydarzeń historycznych i niefrasobliwości kolejnych zarządców budynku. Zresztą dobrze znamy to z własnej historii, gdy piękne zamki i pałace przechodziły pod zarząd państwa, a temu niespecjalnie zależało na zachowaniu oryginalnego wyglądu zabytku.

Tajemniczy świat dawnych zbiorów archeologicznych

Muzeum archeologiczno-historyczne w Elblągu stare buty, trzewiki

Mało kto kojarzy Kolegium św. Dominika z początkami lokalnej archeologii, a właśnie tutaj rozwijały się jedne z ważniejszych zbiorów starożytności i zabytków prehistorycznych w regionie. Dużą rolę odegrał w tym Julio Furgús, jezuita i badacz zainteresowany archeologią. Kiedy zakon jezuicki ponownie osiedlił się w Orihuela w XIX wieku, w kolegium zaczęto tworzyć zaplecze naukowe. Powstały między innymi gabinety fizyki i chemii, muzeum historii naturalnej oraz kolekcje archeologiczne.

Furgús interesował się pradziejami południowej części prowincji Alicante. Prowadził badania stanowisk archeologicznych i gromadził przedmioty dokumentujące życie dawnych mieszkańców tego obszaru. W kolekcjach znajdowały się między innymi znaleziska związane z kulturą argaryjską, czyli jedną z najważniejszych kultur epoki brązu na Półwyspie Iberyjskim. Jej przedstawiciele zamieszkiwali południowo-wschodnią część dzisiejszej Hiszpanii kilka tysięcy lat temu. Zbiory dawnego kolegium stały się jednym z fundamentów rozwoju archeologii w Orihuela. Ich historia wiąże się z późniejszym rozwojem lokalnego muzealnictwa, w tym Museo Arqueológico Comarcal de Orihuela.

Jest w tym coś fascynującego. W budynku, który kojarzymy przede wszystkim z dominikanami, teologią i dawnym uniwersytetem, rozwijały się również zainteresowania naukowe dotyczące znacznie starszej historii regionu. Zanim powstały średniowieczne miasta i klasztory, na tych terenach żyły społeczności pozostawiające po sobie narzędzia, ceramikę i ślady dawnych osad. To zupełnie inny rozdział historii kolegium, ale równie interesujący.

Czy pod kolegium znajdują się tajne przejścia?

Kłodzko w województwie dolnośląskim.

Przy tak rozległym kompleksie aż prosi się o opowieść o podziemnych korytarzach, tajnych przejściach i ukrytych pomieszczeniach. Kolegium zajmuje ogromną powierzchnię, a jego historia obejmuje kilka stuleci. W takich miejscach podobne historie pojawiają się niemal naturalnie. Nie znalazłem jednak wiarygodnego potwierdzenia istnienia rozbudowanego systemu tajnych tuneli łączących Santo Domingo z innymi zabytkami Orihuela. Nie ma też podstaw, aby przedstawiać opowieści o podziemnych skarbcach dominikanów jako fakty historyczne.

Jest natomiast coś, co mogło sprzyjać powstawaniu takich wyobrażeń. Pierwotne plany kompleksu przewidywały znacznie więcej pomieszczeń, niż można dostrzec podczas zwykłego zwiedzania. W dokumentacji architektonicznej wymieniano między innymi infirmerię, czyli pomieszczenia dla chorych, hospicjum dla gości, stajnie, pomieszczenia służby, kuchnie i zaplecze gospodarcze.

Był to właściwie samowystarczalny świat. W klasztorze mieszkali zakonnicy, pracowali nauczyciele, studiowali uczniowie, przyjmowano gości i przygotowywano posiłki. Nie dziwi więc, że kompleks miał wiele pomieszczeń, których przeznaczenie współczesnemu zwiedzającemu może nie być oczywiste. Jeśli podczas wizyty trafisz na mniej uczęszczany korytarz albo pomieszczenie o nietypowym układzie, pamiętaj, że niekoniecznie kryje się za nim tajemnica. Czasami wystarczy spojrzeć na dawną funkcję budynku, żeby zrozumieć jego architekturę.

Tajemnica pierwszej biblioteki i zapomnianych ksiąg

Lacock Abbey National Trust.

Kolejnym interesującym wątkiem jest historia biblioteki związanej z kolegium. Santo Domingo było ważnym ośrodkiem naukowym, a działalność uniwersytetu wymagała dostępu do książek, rękopisów i materiałów wykorzystywanych przez wykładowców oraz studentów. Z czasem w kompleksie funkcjonowała również biblioteka publiczna, a zgromadzona dokumentacja miała znaczenie dla całego miasta. Archiwalia związane z Fernando de Loazesem, kolegium i dawnym uniwersytetem są dzisiaj przechowywane w Archivo Histórico de Orihuela.

Szczególnie ciekawy jest fakt, że dokumenty nie pozostały na zawsze w miejscu, w którym powstały. Do 1941 roku część archiwaliów znajdowała się w kolegium, gdzie działała biblioteka publiczna. Następnie przeniesiono je do pałacu Teodomiro, a później do Palacio de Pinohermoso, gdzie obecnie znajduje się archiwum historyczne.

To właśnie tam należy szukać dokumentów pozwalających odtworzyć dzieje dawnej uczelni. Można sobie wyobrazić, ile historii kryje się w starych księgach: nazwiska studentów, decyzje władz uniwersytetu, zapisy dotyczące majątku klasztoru, testamenty i korespondencja. Każdy taki dokument może rzucić nowe światło na życie ludzi, którzy przez stulecia tworzyli historię Santo Domingo. Nie jest to tajemnica w sensie nadprzyrodzonym. To raczej fascynujący świat historycznych dokumentów, z których wiele dopiero po dokładnym zbadaniu pozwala odtworzyć wydarzenia sprzed kilkuset lat.

Czy w Kolegium św. Dominika straszy?

Staruszka, stara kobieta, zjawa lub duch AI.

Przy tak długiej historii aż chciałoby się usłyszeć opowieść o duchu dawnego zakonnika, który po zmroku przemierza krużganki, albo o profesorze, który nie potrafi opuścić sali wykładowej. Szczególnie że przez ponad trzy stulecia działał tutaj uniwersytet, a wcześniej klasztor dominikanów. Nie udało mi się jednak znaleźć wiarygodnych lokalnych przekazów potwierdzających takie historie. Nie ma dobrze udokumentowanej legendy o duchu Fernando de Loazesa ani o zjawach pojawiających się w dawnych salach uniwersyteckich.

Nie oznacza to oczywiście, że mieszkańcy nigdy nie opowiadali sobie podobnych historii. Takie opowieści często funkcjonują ustnie i nie trafiają do oficjalnych opracowań. Nie chciałbym jednak przypisywać Orihuela legend, których istnienia nie można potwierdzić. Samo miejsce ma wystarczająco dużo tajemnic, aby uruchomić wyobraźnię. Szczególnie gdy pomyśli się o ludziach, którzy przez setki lat przemierzali te same krużganki. Dominikanie, studenci, profesorowie, jezuici i uczniowie – każdy z nich zostawił tutaj jakiś ślad.

Kolegium św. Dominika w Orihuela fakty, informacje i ciekawostki

Kolegium św. Dominika w Orihuela (Colegio Diocesano de Santo Domingo) to jeden z najważniejszych zabytków miasta. Przez stulecia było klasztorem dominikanów, kolegium, uniwersytetem papieskim i królewskim, a obecnie nadal pełni funkcję placówki edukacyjnej. Oto 25 ciekawostek, które pokazują mniej znane oblicze tego niezwykłego kompleksu.

  • Kolegium św. Dominika nazywane jest Escorialem Lewantu (El Escorial de Levante). Przydomek nawiązuje do monumentalnego kompleksu klasztorno-pałacowego El Escorial pod Madrytem.
  • Początki kolegium sięgają 1510 roku, kiedy w tym miejscu osiedlili się dominikanie związani z pustelnią Nuestra Señora del Socorro.
  • Fundatorem kompleksu był Fernando de Loazes, duchowny pochodzący z Orihuela, który zrobił imponującą karierę kościelną i został między innymi arcybiskupem Walencji.
  • W 1569 roku papież Pius V nadał kolegium status uniwersytetu papieskiego. Było to jedno z najważniejszych wyróżnień w jego historii.
  • W 1646 roku król Filip IV nadał uczelni status uniwersytetu królewskiego, co dodatkowo podniosło jej rangę.
  • Uniwersytet rozpoczął działalność dydaktyczną w 1610 roku, choć jego fundacja i starania o uzyskanie odpowiednich przywilejów sięgały znacznie wcześniejszych lat.
  • Na dawnej uczelni można było studiować teologię, filozofię, medycynę, prawo kanoniczne i prawo cywilne.
  • Działalność uniwersytetu zakończyła się w 1835 roku. Był to skutek XIX-wiecznych reform i likwidacji części hiszpańskich uczelni.
  • Kolegium ma trzy monumentalne portale, które prowadzą do różnych części kompleksu: kościoła, klasztoru i dawnego uniwersytetu.
  • Najstarszy z trzech portali pochodzi z 1561 roku i reprezentuje styl renesansowy.
  • Portal uniwersytecki jest znacznie młodszy. Powstał w XVIII wieku, a jego projekt przygotowano w 1723 roku. Bogata dekoracja jest charakterystyczna dla hiszpańskiego baroku.
  • Na szczycie barokowego portalu uniwersyteckiego znajduje się alegoryczna postać Mądrości, nawiązująca do symboliki nauki i chrześcijańskiej filozofii.
  • W kompleksie znajdują się dwa główne krużganki. Jeden reprezentuje renesans, drugi barok. Ich porównanie pozwala zobaczyć, jak zmieniała się hiszpańska architektura na przestrzeni kolejnych stuleci.
  • Wielki Krużganek (Claustro Mayor) powstawał w latach 1602–1614 pod kierunkiem Agustína Bernardina.
  • Krużganek uniwersytecki (Claustro de la Universidad) zbudowano w latach 1727–1737. Jego projekt przypisuje się ojcu Franciscu Raymundowi z zakonu trynitarzy.
  • Dawny refektarz, czyli jadalnia zakonników, ozdobiono walenckimi płytkami ceramicznymi z XVIII wieku. Kolorowe kafle tworzą dekoracyjny cokół sali.
  • W zakrystii można dostrzec sklepienie kolebkowe z kasetonami o charakterystycznych diamentowych zakończeniach. Jej dekoracja nawiązuje między innymi do fundatora kolegium.
  • Kościół św. Dominika ma jedną nawę, kaplice boczne, transept i wieloboczne prezbiterium. Jego wnętrze łączy elementy renesansowe z późniejszym wystrojem barokowym.
  • W prezbiterium znajduje się retabulum Misteriów Różańcowych związane z twórczością Nicolása Borrása, ważnego malarza działającego w XVI-wiecznej Walencji.
  • Kaplica Różańcowa powstała w latach 1680–1701. Jej budowa była związana z działalnością Bractwa Matki Bożej Różańcowej.
  • W kolegium przez około trzy stulecia przechowywano obraz przypisywany Diego Velázquezowi, przedstawiający kuszenie św. Tomasza z Akwinu. Dzieło jest związane z historią zbiorów sztuki sakralnej Orihuela.
  • W czasie hiszpańskiej wojny domowej kościół został wykorzystany jako magazyn nasion przez Kolektyw Robotników Rolnych. Był to jeden z najbardziej niezwykłych epizodów w historii świątyni.
  • W XIX wieku w kolegium osiedlili się jezuici. Rozwijali tutaj działalność edukacyjną, naukową i muzealną. Z ich działalnością związany był między innymi jezuita i archeolog Julio Furgús.
  • W dawnych zbiorach kolegium znajdowały się przedmioty archeologiczne związane z kulturą argaryjską, jedną z najważniejszych kultur epoki brązu na południowym wschodzie Półwyspu Iberyjskiego.
  • W 1933 roku Kolegium św. Dominika uzyskało status Pomnika Narodowego. Dzisiaj nadal działa jako szkoła diecezjalna, dzięki czemu zachowało swój edukacyjny charakter mimo upływu ponad pięciu stuleci.
  • Kolegium św. Dominika jest jednym z tych zabytków, które pokazują, jak wiele warstw historii może kryć jeden budynek. Od dominikańskiego klasztoru, przez uniwersytet papieski i królewski, aż po współczesną szkołę – każda epoka pozostawiła tutaj coś po sobie.

Angielska wersja językowa