Żywa to niemal zapomniana słowiańska bogini utożsamiana z przyrodą i aktem odrodzenia.

Nie wszystkie słowiańskie bóstwa przychodziły z grzmotem, ogniem i szczękiem oręża. Niektóre miały władzę cichszą, lecz przez to wcale nie mniejszą. Ich obecność można było dostrzec w pierwszym zielonym źdźble przebijającym zmarzniętą ziemię, w ciężkim od ziarna kłosie, w narodzinach dziecka czy w lesie, który po długiej zimie nagle zaczynał pachnieć wilgotną ziemią i młodymi liśćmi.

Do takich tajemniczych postaci mogła należeć Żywa, zwana również Żywią, a w średniowiecznych źródłach zapisana jako Siwa. Bogini jest dziś najczęściej przedstawiana jako uosobienie życia, płodności, wiosennego odrodzenia oraz życiodajnej siły natury. Problem w tym, że dawni kronikarze powiedzieli o niej bardzo niewiele. Pozostawili nam właściwie tylko imię i kilka słów.

Kim była słowiańska bogini Żywa?

Najstarsza ważna wzmianka o bogini pochodzi z XII-wiecznej „Kroniki Słowian” Helmolda z Bosau. Niemiecki duchowny, opisując wierzenia Słowian połabskich, wymienił bóstwo zapisane jako Siwa, określając je jako boginię Połabian – dea Polaborum. To bardzo mało, ale jednocześnie niezwykle dużo.

W przypadku wierzeń dawnych Słowian często dysponujemy bowiem jedynie urwanymi przekazami spisywanymi przez chrześcijańskich kronikarzy, którzy nie zamierzali tworzyć dokładnych katalogów pogańskich wierzeń. Interesowało ich przede wszystkim nawracanie ludności oraz opisywanie kultów, które uważali za bałwochwalstwo.

Helmold nie wyjaśnił więc, jak wyglądała Żywa. Nie napisał, jakie składano jej ofiary, kiedy obchodzono jej święta ani jakie opowieści o niej snuli ludzie siedzący wieczorami przy ogniu, pozostawił nam jej imię, a ono samo wydaje się mówić bardzo wiele.

Żywa, Żywia czy Siwa? – Bogini Połabian

Zapisane przez średniowiecznego kronikarza imię Siwa od dawna próbowano odczytywać jako słowiańską Żywą albo Żywię. Łączono je oczywiście ze słowami „żyć”, „żywy”, „życie” i „żywot”. Takie wyjaśnienie jest niezwykle kuszące. Jeżeli jest prawidłowe, nie mielibyśmy tutaj bogini zajmującej się jedynie jednym elementem świata, jak łowy, wojna czy ogień. Żywa mogła uosabiać coś znacznie bardziej pierwotnego – samą zdolność świata do życia, wzrastania i odradzania się, ale trzeba zachować ostrożność, jak zawsze w takich interpretacjach.

Aleksander Brückner zwracał uwagę, że nawet jeżeli imię zanotowane przez Helmolda rzeczywiście pochodziło od słowa „żywy”, nie oznacza to jeszcze, że bogini nazywała się dokładnie tak, jak nazywamy ją obecnie. Badacz dopuszczał formę Żywia, ale jednocześnie przestrzegał przed budowaniem rozległej mitologii na podstawie jednego krótkiego zapisu kronikarza, i tę ostrożność warto zachować. Możemy więc powiedzieć, że istnienie połabskiego bóstwa Siwa jest poświadczone źródłowo, natomiast szczegółowy obraz Żywej jako bogini wiosny, pól, płodności, miłości czy macierzyństwa jest już późniejszą rekonstrukcją.

Żywa związana była przede wszystkim ze Słowianami połabskimi, zamieszkującymi niegdyś rozległe tereny pomiędzy Łabą a ziemiami położonymi dalej na wschód, był to świat, który zniknął niemal całkowicie. Przez setki lat znajdowały się tam słowiańskie osady, grody, święte gaje i miejsca kultu. Żyli tam między innymi Obodryci, Wieleci, Ranowie i mniejsze plemiona, których nazwy dziś brzmią niczym fragment starego zaklęcia. To właśnie wśród tych ludów zachowały się jedne z najlepiej opisanych pogańskich kultów zachodnich Słowian.

Na Rugii czczono potężnego Świętowita, którego niezwykłą świątynię w Arkonie znamy dzięki średniowiecznym kronikom. Więcej o tym bóstwie przeczytasz w naszym artykule o Świętowicie – bogu Słowian o czterech obliczach. Na innych ziemiach pojawiali się Radogost, Prowe, Trzygłów oraz kolejne bóstwa, których znaczenia dzisiaj często nie potrafimy już odtworzyć.

Właśnie pośród nich Helmold wymienił Siwę. Co szczególnie interesujące, należy ona do bardzo nielicznych żeńskich bóstw Słowian połabskich wymienionych z imienia w średniowiecznych źródłach.

Czy Żywa była boginią życia?

Najprawdopodobniej właśnie z takim znaczeniem zaczęto ją później wiązać. Sama etymologia imienia niemal prowokuje do takiego odczytania. Wyobraź sobie świat dawnych ludzi. Zima nie była dla nich niedogodnością polegającą na konieczności założenia cieplejszej kurtki. Była prawdziwą próbą przetrwania, mróz zabijał zwierzęta, zapasy mogły się skończyć. Choroba mogła zabrać człowieka w kilka dni, a nieurodzaj oznaczał głód.

Dlatego pierwsze oznaki wiosny musiały mieć niemal magiczne znaczenie. Śnieg znikał, ziemia miękła, drzewa wypuszczały pąki, wracały ptaki. Rodzili się młodzi ludzie i młode zwierzęta, a na polach pojawiały się pierwsze zielone źdźbła. Świat, który przez kilka miesięcy wyglądał jak martwy, nagle zaczynał oddychać.

Trudno sobie wyobrazić lepszą przestrzeń dla bogini nazwanej Żywą. Nie znaczy to jednak, że znamy jej dawne obrzędy. Nie zachował się wiarygodny opis ceremonii, podczas której Słowianie prosili Żywą o urodzaj. Nie znamy modlitwy skierowanej do bogini. Nie potrafimy również wskazać jej pewnych atrybutów. Kłosy zbóż, kwiaty, owoce czy zielone gałęzie pojawiające się we współczesnych przedstawieniach Żywej są przede wszystkim symbolami wynikającymi z interpretacji jej imienia.

Żywa i tajemniczy bóg Żywie

Historia staje się jeszcze ciekawsza, gdy przeniesiemy się kilka stuleci później na ziemie polskie. Jan Długosz, opisując przedchrześcijańskie wierzenia Polaków, wspomniał o bóstwie o imieniu Żywie. Nazwał je bogiem życia – deus vitae i tutaj zaczyna się spór. Czy Długosz zachował ślad rzeczywistego, dawnego kultu znanego również na ziemiach polskich? Czy znał przekaz Helmolda i na jego podstawie stworzył własnego Żywie? A może nazwa przetrwała przez wieki w ludowej tradycji i kronikarz natrafił na jej echo? Nie wiemy i pewnie nikt tego nie wie.

Trzeba też zauważyć jeden drobiazg, który w popularnych opisach często ginie. Długosz nie pisał wyraźnie o bogini Żywej, lecz o bóstwie Żywie i określił je słowem deus, czyli „bóg”. Dlatego nie można po prostu uznać, że Żywa Helmolda i Żywie Długosza są bez żadnych wątpliwości tą samą postacią. Mogą być, ale nie muszą. Właśnie takie drobne niepewności sprawiają, że mitologia słowiańska przypomina czasami wędrówkę przez las nocą. Widzimy ścieżkę na kilka kroków przed sobą, lecz dalej drzewa ponownie zamykają się w ciemności, a my zmieniamy się w detektywów, szukających śladów w mroku. Uwielbiam to.

Żywa jako pani odradzającej się przyrody

W późniejszych interpretacjach Żywa stawała się coraz częściej opiekunką przyrody, urodzaju i płodności. Widziano w niej tę siłę, która po zimie przywraca światu zieloną barwę. Można wyobrazić ją sobie idącą przez pola w pierwszych dniach wiosny. Tam, gdzie postawi stopę, ziemia mięknie, tam, gdzie dotknie gałęzi, pojawiają się pąki.

Kiedy zanurzy dłoń w strumieniu, lód pęka i woda rusza dalej. Nie są to jednak opisy zaczerpnięte ze średniowiecznych kronik. To raczej sposób, w jaki późniejsze pokolenia próbowały nadać twarz bogini, po której pozostało właściwie tylko imię. Podobny proces dotyczył zresztą wielu innych słowiańskich bóstw. Dzisiejszy obraz Dziewanny – słowiańskiej bogini lasów i łowów również powstał z połączenia dawnych zapisów, folkloru i późniejszych rekonstrukcji. W przypadku Żywej granica pomiędzy źródłem a wyobraźnią jest szczególnie cienka.

Żywa i Mokosz

Naturalne wydaje się również zestawienie Żywej z Mokoszą, najlepiej poświadczoną żeńską postacią wschodniosłowiańskiego panteonu. Nie oznacza to jednak, że były tym samym bóstwem. Mokosz została wymieniona wśród bogów czczonych w Kijowie za panowania księcia Włodzimierza. Jej kult wiązano później między innymi z kobiecością, ziemią, wilgocią, przędzeniem i płodnością.

Żywa pochodzi natomiast ze świata Słowian połabskich. Badacze próbujący rekonstruować wspólną mitologię słowiańską nieraz porównywali obie boginie albo traktowali je jako różne regionalne odbicia podobnej idei żeńskiej siły życia i ziemi. Takie zestawienia są jednak rekonstrukcjami, a nie dowodem, że dawni Słowianie uważali Żywą i Mokosz za tę samą istotę.

Możliwe, że poszczególne plemiona miały własne bóstwa spełniające podobne funkcje. To nie powinno dziwić. Słowianie nie tworzyli jednego państwa posiadającego świętą księgę i obowiązujący wszystkich spis bogów. Religia mieszkańca Rugii mogła różnić się od wierzeń człowieka mieszkającego nad Dnieprem.

Żywa i boginie innych dawnych religii

Jeżeli przyjmiemy późniejszą interpretację Żywej jako uosobienia życia i odradzającej się natury, łatwo znaleźć dla niej odpowiedniki w innych kulturach. Grecy mieli Demeter, opiekunkę zbóż i płodności ziemi. Jej rozpacz po utracie córki Persefony sprawiała, że roślinność obumierała, a powrót Persefony oznaczał ponowne przebudzenie przyrody.

Rzymianie czcili Ceres, boginię rolnictwa, zbóż i urodzaju. W mitologii nordyckiej podobnych cech można doszukiwać się u Frei, związanej między innymi z płodnością, miłością i dobrobytem. Można wspomnieć również grecką Gaję, będącą personifikacją samej Ziemi.

Podobieństwa te nie dowodzą jakiegokolwiek bezpośredniego związku Żywej z tymi boginiami. Pokazują raczej coś znacznie ciekawszego – jak często ludzie żyjący tysiące kilometrów od siebie dochodzili do podobnego wniosku. Ziemia nie była martwa, żyła, rodziła i karmiła, a skoro żyła, mogła mieć również własną panią.

Jak mogła wyglądać Żywa?

Tego nie wiem, nie znalazłam żadnych opisów, które mogłyby wyjawić to, jak przedstawiano dawniej boginię. Nie znaleziono nigdy pewnego słowiańskiego posągu, który przedstawiałby Żywą. Nie zachował się również średniowieczny opis jej wyglądu. Wizerunki przedstawiające ją jako piękną młodą kobietę z długimi włosami, wieńcem kwiatów i kłosami zbóż są znacznie późniejsze.

Taką postać łatwo jednak zrozumieć. Żywa symbolizująca życie nie powinna wyglądać jak wojowniczy Perun. Bardziej pasuje do niej młoda kobieta stojąca pośród zielonego pola, otoczona kwiatami, dojrzewającymi owocami i zwierzętami. Można wyobrazić ją sobie boso, ponieważ nic nie powinno oddzielać jej stóp od ziemi. Można dodać jej zieloną suknię, można wpleść w jej włosy pierwsze wiosenne kwiaty, ale trzeba pamiętać, że w tej chwili nie rekonstruujemy już historii, a tworzymy legendę.

Żywa, Marzanna i wieczna walka życia ze śmiercią

Bardzo kuszące jest również przeciwstawienie Żywej Marzannie. Marzanna w późniejszych interpretacjach stała się symbolem zimy, śmierci i obumierającej przyrody. Do dziś przetrwał zwyczaj topienia lub palenia jej kukły w chwili, gdy zima ustępuje miejsca wiośnie. Żywa wydaje się jej naturalnym przeciwieństwem.

Jedna zamyka świat pod lodem, druga otwiera ziemię, jedna zabiera zieleń, druga ją przywraca. Taki układ jest niezwykle piękny z punktu widzenia mitu, lecz nie znamy dawnego źródła mówiącego, że Żywa i Marzanna były przeciwniczkami albo że wspólnie tworzyły słowiański cykl pór roku.

To późniejsza interpretacja, a jednak jest w niej coś bardzo słowiańskiego. Przecież życie i śmierć nigdy nie istniały osobno. Ziarno musiało zniknąć pod czarną ziemią, aby po wielu tygodniach mogło narodzić się ponownie.

Czy dawni Polacy czcili Żywą?

Tego również nie potrafimy rozstrzygnąć. Najmocniejsze źródło dotyczące Siwy prowadzi nas do Słowian połabskich, a nie bezpośrednio na ziemie polskie. Długosz wspomniał wprawdzie o Żywie jako bogu życia, ale pisał dopiero w XV wieku, wiele stuleci po chrystianizacji Polski. Współcześni badacze podchodzą do jego słowiańskiego panteonu ostrożnie.

Długosz próbował bowiem porządkować dawnych bogów według modelu znanego z mitologii rzymskiej. Z tego powodu nie zawsze możemy być pewni, gdzie kronikarz zachował autentyczną tradycję, a gdzie próbował jedynie wypełnić luki własnymi skojarzeniami. Dyskusja nad tym trwa zresztą do dziś.

Najbezpieczniej zatem powiedzieć, że Żywa była prawdopodobnie autentycznym żeńskim bóstwem Słowian połabskich. Nie mamy natomiast wystarczających dowodów, aby uznać ją za powszechnie czczoną boginię wszystkich Słowian i paradoksalnie właśnie ta niepewność czyni ją jeszcze bardziej niezwykłą.

Żywa była boginią, której najważniejszym atrybutem mogło być samo życie

Bogowie wojny potrzebowali mieczy, bogowie burzy dzierżyli pioruny. Swaróg miał swój ogień i boską kuźnię, a Dadźbóg niósł światło i blask słońca. Żywa nie potrzebowała niczego podobnego. Jeżeli jej imię rzeczywiście oznaczało tę, która żyje albo daje życie, jej znakiem mogło być wszystko, co rodziło się, rosło i oddychało. Kiełkujące ziarno, ciężarna łania, pierwszy wiosenny kwiat, dziecko śpiące przy piersi matki, drzewo wypuszczające liście po zimie czy ciepły deszcz padający na świeżo zaorane pole.

W takim rozumieniu Żywa nie byłaby po prostu boginią posiadającą władzę nad częścią natury. Byłaby samą naturą w chwili, gdy budzi się ona do życia. I chociaż nie możemy udowodnić, że właśnie tak widzieli ją dawni Połabianie, trudno oprzeć się wrażeniu, że jej krótkie imię przetrwało dziewięć stuleci właśnie dlatego, że kryje w sobie jedną z najstarszych tajemnic człowieka.

Legenda o Żywej i pierwszym zielonym liściu

Żywa słowiańska bogini życia i przyrody AI.

Poniższa opowieść jest zasłyszaną legendą, którą przywieźliśmy z wędrówki wokół Raciborza, gdzie w ciemną i wietrzną noc, pewien bajarz, którego pozdrawiam, przegadał niemal całą noc. Nawet on nie miał pewności, że baśń dotyczy bogini Żywej, ale przyjąłem, że tak właśnie jest.

Dawno temu nadeszła zima tak długa, że nawet najstarsi ludzie nie pamiętali podobnej. Śnieg przykrył chaty niemal po dachy, rzeki zamarzły aż po dno, a drzewa stały nieruchomo niczym martwi wojownicy. W spiżarniach ubywało ziarna. Zwierzęta padały z głodu. Każdego ranka ludzie spoglądali na niebo, lecz słońce wschodziło blade i zimne. Minął miesiąc, potem drugi, a potem przestano liczyć dni.

W niewielkiej osadzie na skraju boru mieszkała młoda dziewczyn, mająca pod opieką starą matkę. Pewnego wieczoru jej matka wyjęła z glinianego naczynia ostatnią garść ziarna.

– Jutro zmielimy je na chleb. – Powiedziała. Dziewczyna długo patrzyła na niewielkie ziarenka, wiedząc, że gdy je zjedzą, nie pozostanie już nic i czeka ich niechybna śmierć z głodu.

Nocą zabrała połowę ziaren i wymknęła się z chaty. Poszła daleko w las, choć starcy przestrzegali, że po zmroku mieszkają tam duchy starsze od ludzi. Pod wielkim dębem odgarnęła śnieg, wygrzebała palcami dziurę w twardej ziemi i włożyła do niej wyniesione z domu ziarna.

– Nie wiem, kto słucha! – Szepnęła. – Jeżeli to, co zagrzebuję w ziemi ma dla ciebie jakąś wartość, weź to, ale oddaj nam nadzieję i wiosnę.

Wtedy pomiędzy drzewami coś się poruszyło, zaszeleściły suche gałęzie i zaskrzypiał suchy śnieg. Dziewczyna z przestrachem patrzyła w ciemność, z której wyłoniła się młoda i piękna kobieta. Była bosa, ale nie wydawała się zmarźnięta, a mroźny wiatr nie robił na niej wrażenia. Jej długa suknia miała barwę młodych liści, choć przecież od wielu miesięcy nikt nie widział zieleni. W ciemnych włosach kobiety tkwiły drobne białe kwiaty.

– Oddałaś ostatnie ziarno? – zapytała.

– Nic już nie zostało. – Odpowiedziała dziewczyna.

– Mogłaś je zjeść.

– Mogłam.

– Mogłaś zostawić je dla matki.

– Gdy je zjemy, wystarczy nam na jeden dzień. Jeśli wyrośnie, da ich tysiąc.

Kobieta uśmiechnęła się, przyklękła i położyła dłoń na zmarzniętej ziemi. W miejscu, gdzie palce dotknęły ziemi, śnieg zaczął topnieć. Najpierw pojawiła się czarna ziemia, potem cienka zielona łodyżka, a na pobliskim drzewie wyrósł pierwszy liść.

Następnego ranka z dachów kapała woda. Lód na rzece pękł z hukiem, który poniósł się przez całą dolinę. Ptaki wróciły po kilku dniach, a ostra i okrutna zima odeszła. Starcy mówili później, że dziewczyn spotkała w lesie Żywą, tę, która śpi pod ziemią, gdy świat przykrywa śnieg. Od tamtej pory ludzie z osady nigdy nie zjadali ostatniej garści ziarna, zaczęli zakopywać je w zmarźniętej ziemi i zwyczaj ten przetrwał do dziś.

Żywa bogini, która niemal zniknęła

Jak pewnie zauważyłeś, większość informacji, które znalazłem, dość ogólnie odnosi się do tytułowej bogini Żywej. Większość to mity i legendy i interpretacje starych podań. Niestety, panteon słowiańskich bogów funkcjonuje właśnie tam w świecie baśni i mitów. Po dawnych świątyniach zostały kamienie, święte gaje wycięto, posągi spalono albo rozbito, a ludzie, którzy znali stare modlitwy, umarli wiele wieków temu. Po Żywej zostało jeszcze mniej, kilka liter zapisanych przez średniowiecznego kronikarza. Siwa dea Polaborum – Bogini Połabian. Nie znamy jej prawdziwej twarzy. Nie wiemy, jakie pieśni śpiewano na jej cześć ani czy składano przed nią pierwsze ziarno ze zbiorów. Nie wiemy nawet, czy człowiek żyjący przed dziewięciuset laty rzeczywiście nazwałby ją Żywą, ale jej imię przetrwało.

Gdy przychodzi wiosna i spod martwych zeszłorocznych liści wyrasta pierwsza świeża zieleń, można zrozumieć, dlaczego ktoś dawno temu mógł zobaczyć w tej chwili działanie bogini. Bo dla człowieka żyjącego blisko ziemi nie było chyba większego cudu niż świat, który każdego roku umierał, a potem znów stawał się żywy.