Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim

Pałac Marianny Orańskiej stoi we wsi Kamieniec Ząbkowicki w województwie dolnośląskim.

Jedną z największych atrakcji miejscowości Kamieniec Ząbkowicki w województwie dolnośląskim jest pałac królewny Marianny Orańskiej. Od roku 2014 na terenie kompleksu pałacowego trwają prace nad projektem rewitalizacji tego romantycznego pałacu oraz otaczających go przepięknych i rozległych parków i ogrodów. Jest to zaledwie pierwszy etap w sięgającym znacznie dalej planie przywrócenia tego miejsca do świetności. W artykule poniżej opowiem Ci o pałacu, jego historii oraz trochę o ludziach z nim związanych. Znajdę też masę ciekawych informacji i ciekawostek.

Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim i jego historia

Historia pałacu Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim to opowieść, która mogłaby śmiało konkurować z najlepszymi scenariuszami filmowymi – mamy tu wielką miłość, jeszcze większe pieniądze, ambicję, dramaty rodzinne i… budowę, która zdawała się nie mieć końca.

Wszystko zaczyna się od postaci niezwykle barwnej – księżniczki Marianna Orańska, córki króla Wilhelma I. Już samo pochodzenie zobowiązywało do wielkich rzeczy, ale Marianna nie była typową arystokratką, która całe życie spędza na salonach, plotkach i poprawianiu fryzury. Ona miała charakter, temperament i – co równie ważne – ogromny majątek.

Po nieudanym małżeństwie z Albrechtem Hohenzollernem Marianna postanowiła wziąć sprawy w swoje ręce i rozpocząć nowe życie. I to dosłownie – kupiła rozległe dobra na Śląsku, w tym Kamieniec Ząbkowicki. Można powiedzieć, że zrobiła coś w rodzaju XIX-wiecznego „resetu życia”, tylko, zamiast zmienić fryzurę czy kupić nową sukienkę, postanowiła wybudować sobie… pałac i to nie byle jaki pałac. Do jego zaprojektowania zatrudniła samego Karla Friedricha Schinkla – jednego z najwybitniejszych architektów epoki. To trochę tak, jakby dziś ktoś zatrudnił najbardziej znanego architekta świata do zaprojektowania swojej willi – tylko w wersji „na sterydach”. Projekt powstał w stylu neogotyckim, inspirowanym średniowiecznymi zamkami, ale z rozmachem godnym królewskiej rezydencji.

Budowa rozpoczęła się w 1839 roku i… no cóż, trwała i trwała. I trwała jeszcze trochę. W międzyczasie zmieniali się kierownicy budowy, pojawiały się problemy techniczne, a koszty rosły szybciej niż drożdże w cieście. Szacuje się, że Marianna wydała na pałac fortunę – i to dosłownie, ale pamiętaj, że dla niej nie był to tylko dom. To był symbol niezależności, siły i nowego początku. Pałac, który dziś znamy jako Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim, imponował od samego początku. Cztery potężne wieże, rozległe tarasy, dziedzińce i misterne detale architektoniczne sprawiały, że budowla wyglądała bardziej jak twierdza niż miejsce do picia popołudniowej herbaty. Choć, trzeba przyznać, herbata w takim miejscu musiała smakować wyjątkowo.

Marianna nie ograniczała się jednak tylko do samego pałacu. Rozwijała cały region – budowała drogi, zakładała zakłady przemysłowe, wspierała lokalną społeczność. Można powiedzieć, że była nie tylko właścicielką ziemską, ale wręcz wizjonerką i przedsiębiorczynią. Gdyby żyła dziś, pewnie prowadziłaby kilka startupów i miała własny profil na linkedin z tysiącami obserwujących. Niestety, życie nie zawsze układa się jak w bajce. Marianna popadła w konflikt z rodziną królewską, głównie z powodu swojego związku z młodszym o wiele lat oficerem. Skandal obyczajowy sprawił, że została odsunięta od życia dworskiego. W efekcie większość czasu spędzała poza Kamieńcem, głównie w swoich posiadłościach w Czechach.

Pałac, choć ukończony, nie był więc przez nią często zamieszkiwany. Trochę ironiczne, prawda? Budować przez lata monumentalną rezydencję, a potem rzadko w niej bywać. To trochę jak kupić luksusowy samochód i trzymać go w garażu „na specjalne okazje”, które nigdy nie nadchodzą. Po śmierci Marianny w 1883 roku pałac przechodził z rąk do rąk, aż w końcu trafił pod zarząd niemieckiej rodziny królewskiej. Przetrwał obie wojny światowe, choć II wojna światowa i jej następstwa okazały się dla niego szczególnie brutalne. Po 1945 roku, gdy te tereny znalazły się w granicach Polski, pałac został znacjonalizowany. I wtedy zaczęła się jego najtrudniejszy okres. Opuszczony, rozkradany i niszczony, stopniowo popadał w ruinę. Elementy wyposażenia znikały w tajemniczych okolicznościach (czytaj: ktoś je po prostu zabrał), a sam budynek niszczał pod wpływem czasu i braku opieki. Przez lata przypominał raczej plan filmu o duchach niż dawną rezydencję księżniczki.

Na szczęście historia lubi dobre zakończenia – nawet jeśli przychodzą z opóźnieniem. W ostatnich latach pałac został poddany gruntownej rewitalizacji. Dziś odzyskuje dawny blask i przyciąga turystów z całej Polski i nie tylko. Spacerując po jego tarasach, można poczuć ducha dawnej epoki i wyobrazić sobie Mariannę, która z dumą spogląda na swoje dzieło.

Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim to nie tylko piękna budowla. To symbol odwagi, niezależności i… odrobiny uporu. Bo trzeba przyznać, że tylko ktoś naprawdę zdeterminowany mógł zrealizować tak ogromne przedsięwzięcie w XIX wieku. A jeśli kiedykolwiek będziesz tam na miejscu, warto na chwilę się zatrzymać i pomyśleć: ile historii kryje się za tymi murami? I czy Marianna, patrząc z góry, jest dziś zadowolona z tego, jak potoczyły się losy jej ukochanego pałacu?

Pałac Marianny Orańskiej i otoczające go piękne ogrody

Ogrody przy Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim to doskonały przykład tego, że jeśli już ktoś decyduje się na budowę monumentalnego pałacu, to absolutnie nie może odpuścić… otoczenia. Bo przecież co to za księżniczka, która wychodzi na taras i widzi zwykłą trawę oraz krzaki? To byłoby niemal obraźliwe dla królewskiej godności.

Za stworzenie ogrodów odpowiadał nie byle kto, bo sam Peter Joseph Lenné – jeden z najwybitniejszych projektantów zieleni XIX wieku. Można powiedzieć, że był on ówczesnym „architektem od luksusowego krajobrazu”, kimś w rodzaju dzisiejszego projektanta ekskluzywnych przestrzeni dla miliarderów. Jeśli Lenné brał się za projekt, to wiadomo było jedno: będzie elegancko, przemyślanie i z rozmachem.

Ogrody zaprojektowano w stylu angielskim, co oznaczało odejście od sztywnej symetrii znanej z francuskich ogrodów. Tutaj wszystko miało wyglądać bardziej naturalnie – choć oczywiście była to natura „lekko poprawiona ręką człowieka”, czyli taka, która wygląda swobodnie, ale w rzeczywistości jest zaplanowana co do centymetra. Ścieżki wiją się łagodnie, drzewa są rozmieszczone tak, by tworzyć malownicze widoki, a całość sprawia wrażenie romantycznego krajobrazu rodem z obrazu.

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów założenia są tarasy ogrodowe. Pałac wzniesiono na wzgórzu więc, zamiast walczyć z ukształtowaniem terenu, postanowiono je wykorzystać. Powstał system kaskadowych tarasów, które schodzą w dół niczym ogromne zielone schody. Dzięki temu spacer po ogrodach przypomina trochę wędrówkę po pałacowym „amfiteatrze przyrody”. Tarasy pełniły nie tylko funkcję estetyczną. Były też miejscem spotkań, spacerów i – jak można się domyślać – dyskretnych rozmów, które w XIX wieku były równie ważne, jak dzisiejsze wiadomości na WhatsAppie. A wszystko to z widokiem na okoliczne tereny, które Marianna Orańska rozwijała z rozmachem godnym przedsiębiorcy.

W ogrodach nie brakowało również elementów małej architektury: fontann, rzeźb, schodów i balustrad. Woda odgrywała ważną rolę – pojawiały się baseny i dekoracyjne zbiorniki, które dodawały całości elegancji i przyjemnego chłodu w letnie dni. Bo choć XIX-wieczna arystokracja nie miała klimatyzacji, potrafiła radzić sobie całkiem sprytnie. Co ciekawe, ogrody były częścią większej wizji Marianny. Nie chodziło tylko o estetykę, ale też o pokazanie jej pozycji i gustu. To był rodzaj zielonej wizytówki: „Spójrzcie, mam pałac, mam ogrody i wiem, jak je zaprojektować”. I trzeba przyznać – robiło to wrażenie.

Niestety, podobnie jak sam pałac, ogrody nie miały łatwego życia. Po II wojnie światowej zostały zaniedbane, a wiele elementów uległo zniszczeniu. Roślinność zaczęła żyć własnym życiem – co brzmi romantycznie, ale w praktyce oznaczało raczej dzikie zarośla niż elegancki park. Ścieżki zarosły, fontanny przestały działać, a cały teren przypominał bardziej tajemniczy las niż królewski ogród. Na szczęście w ostatnich latach sytuacja uległa zmianie. Wraz z rewitalizacją pałacu rozpoczęto także prace nad odtworzeniem ogrodów. Dziś stopniowo przywraca się im dawny układ, odnawia tarasy i porządkuje zieleń. To proces długotrwały, ale efekty są coraz bardziej widoczne.

Współcześnie ogrody znów stają się miejscem spacerów i odpoczynku. Turyści mogą przechadzać się alejkami, podziwiać widoki i – choćby na chwilę – poczuć się jak goście XIX-wiecznej księżniczki. A jeśli ktoś ma odrobinę wyobraźni, może nawet wyobrazić sobie Mariannę, która przechadza się po tarasach, z lekkim uśmiechem obserwując swoje dzieło. Bo choć minęły lata, jedno się nie zmieniło: ogrody w Kamieńcu Ząbkowickim nadal robią wrażenie. I nadal udowadniają, że dobra architektura krajobrazu to coś więcej niż tylko rośliny – to sztuka tworzenia przestrzeni, w której po prostu chce się być.

Marianna Orańska i jej historia

Historia Marianna Orańska to gotowy materiał na film – najlepiej taki, w którym jest trochę romansu, trochę dramatu rodzinnego i sporo scen, w których główna bohaterka robi dokładnie to, na co ma ochotę… niezależnie od tego, co myślą inni. Marianna urodziła się 9 maja 1810 roku w Berlinie jako córka Wilhelma I i Wilhelminy Pruskiej. Już sam ten fakt oznaczał jedno: od pierwszych chwil życia była skazana na wielką politykę, jeszcze większe oczekiwania i absolutny brak prywatności. Innymi słowy – zero szans na spokojne życie w dresie i kapciach.

Jak przystało na księżniczkę, otrzymała staranne wykształcenie, znała języki, była obyta w świecie i… miała własne zdanie. A to ostatnie w XIX wieku, zwłaszcza u kobiety z arystokracji, bywało bardziej problematyczne niż brak manier przy stole. W wieku 19 lat została wydana za mąż za Albrechta Hohenzollerna. Małżeństwo miało oczywiście wymiar polityczny – bo w tamtych czasach śluby w rodzinach królewskich były mniej o miłości, a bardziej o strategii. Niestety, jak można się domyślać, romantyzmu w tym związku było tyle, co kot napłakał. Relacje między małżonkami szybko się pogorszyły, a ich wspólne życie zaczęło przypominać bardziej chłodną współpracę niż bajkowy romans.

Po latach napięć i nieporozumień doszło do rozwodu w 1849 roku – co w tamtych czasach było skandalem na skalę międzynarodową. Dziś rozwód nikogo specjalnie nie dziwi, ale wtedy? To był temat numer jeden w salonach Europy. Można powiedzieć, że Marianna została bohaterką ówczesnych „plotkarskich portali”, tylko zamiast internetu były listy i rozmowy przy herbacie.

Jeśli ktoś myślał, że rozwód ją złamie, to bardzo się mylił. Marianna zrobiła coś wręcz odwrotnego – postanowiła zacząć wszystko od nowa. I to na własnych zasadach. Kupiła ogromne dobra na Śląsku, w tym Kamieniec Ząbkowicki i zaczęła działać z rozmachem, który dziś nazwalibyśmy „ambitnym projektem życia”. To właśnie tam powstał słynny Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim – monumentalna rezydencja, która do dziś robi ogromne wrażenie, ale budowa pałacu to tylko część historii. Marianna była także świetną organizatorką i inwestorką. Rozwijała lokalną gospodarkę, budowała drogi, wspierała przemysł i dbała o rozwój regionu. Można powiedzieć, że była czymś w rodzaju XIX-wiecznej przedsiębiorczyni – tylko zamiast startupu miała całe majątki ziemskie.

W jej życiu pojawił się również wątek romantyczny – i to taki, który ponownie wywołał skandal. Związała się z młodszym od siebie oficerem Johannesem van Rossumem. Relacja ta była nieakceptowana przez jej rodzinę, co doprowadziło do kolejnych konfliktów i ostatecznego zerwania z dworem. Efekt? Marianna została praktycznie wykluczona z oficjalnego życia arystokratycznego, ale zamiast się tym przejmować, zrobiła to, co wychodziło jej najlepiej – zaczęła żyć po swojemu.

Większość czasu spędzała w swoich posiadłościach, m.in. w Czechach, gdzie stworzyła kolejne imponujące projekty architektoniczne i budowlane. Była niezależna finansowo, podejmowała własne decyzje i nie oglądała się na opinię innych. Jak na realia XIX wieku – to było coś naprawdę wyjątkowego. Marianna zasłynęła również jako filantropka. Wspierała lokalne społeczności, finansowała budowę szkół, kościołów i infrastruktury. Dbała o swoich pracowników i mieszkańców swoich dóbr. Nie była więc tylko bogatą właścicielką – była kimś, kto realnie wpływał na życie ludzi wokół siebie.

Zmarła 29 maja 1883 roku w wieku 73 lat. Do końca życia pozostała osobą niezależną, silną i – co najważniejsze – wierną sobie. I choć jej życie nie było wolne od skandali, konfliktów i trudnych decyzji, to właśnie one sprawiły, że dziś pamiętamy ją jako postać wyjątkową. Bo Marianna Orańska nie była typową księżniczką z bajki. Nie czekała, aż ktoś ją uratuje, nie podporządkowywała się bez słowa i nie godziła się na życie, które jej nie odpowiadało. Zamiast tego wzięła sprawy w swoje ręce, zbudowała własny świat i udowodniła, że nawet w XIX wieku można było żyć po swojemu – choćby oznaczało to kilka skandali więcej i sporo podniesionych brwi wśród arystokracji i chyba właśnie za to najbardziej ją dziś lubimy.

Zwiedzanie pałacu Marianny Orańskiej

Zwiedzanie Pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim to trochę jak wejście do innej epoki… tylko bez konieczności zakładania peruki, gorsetu i nauki dworskiego ukłonu (na szczęście). Już na samym początku uprzedzam – to nie jest miejsce, które „odhacza się” w 15 minut. Tu trzeba się trochę pokręcić, pozachwycać i od czasu do czasu powiedzieć: „wow”, nawet jeśli zwykle jesteś osobą raczej powściągliwą.

Zaczynam od podejścia pod pałac i pierwsze wrażenie robi robotę. Cztery potężne wieże, surowa, neogotycka bryła i to uczucie, że zaraz zza rogu wyjdzie rycerz albo przynajmniej ktoś w pelerynie. Budowla wygląda bardziej, jak twierdza niż przytulny pałacyk, więc jeśli ktoś liczył na romantyczne pastelowe klimaty – cóż, tu jest bardziej „średniowieczny klimat premium”. Wchodzę na dziedziniec i już wiem, że warto było przyjechać. To serce całego założenia – przestronne, monumentalne i zaprojektowane tak, żeby robiło wrażenie na gościach. Wyobrażam sobie, jak kiedyś przyjeżdżały tu powozy, a służba krzątała się w tle. Ja co prawda przyjechałem samochodem i nikt mnie nie witał fanfarami, ale i tak czuję się trochę, jak gość specjalny.

Jednym z miejsc, na które zdecydowanie trzeba zwrócić uwagę, są tarasy i to nie byle jakie – ogromne, kaskadowe, schodzące w dół niczym zielone schody dla gigantów. Spaceruję po nich i co chwilę zatrzymuję się, żeby spojrzeć na widoki. Serio, nawet jeśli ktoś nie jest fanem „oglądania krajobrazów”, tutaj robi wyjątek. To jedno z tych miejsc, gdzie człowiek nagle zaczyna robić zdjęcia wszystkiemu – nawet ławce.

Wchodząc do wnętrz, trzeba trochę uruchomić wyobraźnię, bo pałac przez lata był zniszczony i wciąż jest w trakcie odbudowy, ale właśnie to ma swój urok – można zobaczyć „surową” stronę historii. Zwracam uwagę na ogrom pomieszczeń. Tu naprawdę nie oszczędzano na metrażu. Sale są wysokie, przestronne i aż proszą się o bale, których – niestety – dziś już nikt tu nie urządza (a szkoda, bo zapisałbym się od razu). Szczególnie robią wrażenie reprezentacyjne wnętrza – dawne sale audiencyjne i balowe. Nawet w obecnym stanie można poczuć ich dawną świetność. Próbuję sobie wyobrazić kryształowe żyrandole, bogate dekoracje i eleganckich gości i nagle uświadamiam sobie, że ja w moim odzieniu trochę tu nie pasuję, ale na szczęście nikt mnie nie wyrzucił.

Koniecznie trzeba też zwrócić uwagę na detale architektoniczne – łuki, sklepienia, zdobienia. To nie jest przypadkowa budowla, tylko projekt przemyślany w każdym szczególe (w końcu maczał w tym palce Karl Friedrich Schinkel). Nawet drzwi wyglądają tu bardziej dostojnie niż przeciętny salon. Ciekawym elementem są także podziemia. I tu od razu robi się trochę bardziej tajemniczo. Chłód, półmrok i echo kroków tworzą klimat, który spokojnie mógłby posłużyć jako scenografia do filmu przygodowego. Idąc korytarzami, mam wrażenie, że zaraz znajdę ukryty skarb albo przynajmniej starą mapę. Niestety – znajduję tylko kolejne korytarze, ale i tak jest super.

Nie można też zapomnieć o kontekście całego miejsca. To nie jest „zwykły pałac”, tylko efekt wizji Marianna Orańska – kobiety, która miała odwagę robić rzeczy po swojemu. I to czuć. Ten pałac nie jest delikatny ani skromny. On mówi: „patrz, co można zbudować, jeśli ma się pomysł i… odpowiedni budżet”. Podczas zwiedzania warto też zatrzymać się na chwilę i po prostu… usiąść. Serio. Czy to na tarasie, czy gdzieś na murku, bo to miejsce najlepiej „wchodzi” wtedy, gdy da się mu trochę czasu. W pośpiechu zobaczysz mury. W spokoju poczujesz historię.

Na koniec robię jeszcze jedno okrążenie wokół pałacu, bo wiadomo – zawsze coś się przegapi za pierwszym razem. I faktycznie – zauważam kolejne detale, inne perspektywy, nowe kadry do zdjęć. To miejsce ma w sobie coś takiego, że chce się do niego wracać wzrokiem. Podsumowując – jeśli wybierasz się do pałacu Marianny Orańskiej, nie spiesz się. Zwróć uwagę na dziedziniec, tarasy, monumentalne wnętrza i detale architektoniczne. Zajrzyj do podziemi, popatrz na widoki i pozwól sobie na chwilę wyobraźni, ale przede wszystkim – przygotuj się na to, że wyjdziesz stamtąd z myślą: „Kurczę, kiedyś to ludzie potrafili budować…”.

Ciekawostki o Pałacu Marianny Orańskiej

• Koszt budowy pałacu wyniósł 3 miliony marek, obecnie to równowartość 3 ton złota, czyli coś około 420 000 000 milionów PLN.
• Szabrowanie pałacu trwało w najlepsze jeszcze kilka lat po wojnie. Doszło nawet do tego, że próbowano wyszarpać kolumny z sali balowej przy pomocy traktora, na szczęście były na tyle solidne, że zrezygnowano z tego głupiego pomysłu. Nie poszczęściło się natomiast kolumnie z rzeźbą Nike, która skończyła w piecach hutniczych.
• Mimo strawienia przez pożar, ściany pałacu pozostały błyszczące. Jest to zasługa specjalnie wykonanych politurowanych cegieł.
• Część marmuru z Pałacu w Kamieńcu została wykorzystana do budowy Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie.
• Kamieniec Ząbkowicki może poszczycić się własną odmianą jabłek, którą stworzył pałacowy ogrodnik. Nazwał ją „książę Albrecht”.
• W zamku działały windy: osobowa, towarowa i z kuchni na pokoje książęce, którymi wożono posiłki.
• Ogrzewanie tak potężnego kompleksu rozwiązano za pomocą ogrzewania podłogowego (w niższej kondygnacji) i ogrzewania kaloryferami w wyższych kondygnacjach. Co ciekawe za wzór ogrzewania posłużyły rozwiązania z zamku w Malborku.
• Parkowe latarnie oświetlano za pomocą gazu uzyskiwanego w biogazowni, która przetwarzała końskie łajno uzyskiwane z pałacowych stajni.
• Za czasów swej świetności pałac mienił się wieloma odmianami zieleni za sprawą zgromadzonych tu roślin. Korytarze obiegające oba dziedzińce były pierwotnie przeszklone i ogrzewane. Dzięki temu rosły w nim egzotyczne rośliny. Do naszych czasów przetrwał jedynie bluszcz wspinający się po murach od strony dziedzińca.
• Pałac budowano ponad 30 lat – od 1839 do 1872 roku, co oznacza, że był to projekt niemal na całe dorosłe życie inwestorki.
• Inicjatorką budowy była niezwykle niezależna i bogata Marianna Orańska.
• Pałac przypomina średniowieczną twierdzę, choć powstał w XIX wieku jako romantyczna rezydencja.
• Projekt stworzył wybitny architekt Karl Friedrich Schinkel – jeden z najważniejszych twórców epoki.
• Schinkel przygotował aż dwa projekty – pierwszy odrzucono, bo nie pasował do ukształtowania terenu.
• Pałac inspirowany był zamkiem w Malborku, co widać w jego monumentalnej bryle.
• Budowla ma około 27 000 m² powierzchni – to jeden z największych pałaców w Polsce.
• Całość posiada aż cztery kondygnacje i cztery wieże o wysokości ponad 30 metrów.
• Długość murów zewnętrznych przekracza 420 metrów – to niemal jak małe miasteczko zamknięte w murach.
• Koszt budowy był astronomiczny – odpowiadał wartości kilku ton złota.
• Marianna osobiście ingerowała w projekt, co czasami doprowadzało architekta do frustracji.
• Pałac był tak ogromny, że podobno Marianna i jej były mąż mogli przebywać w nim jednocześnie i… nigdy się nie spotkać.
• Rezydencja była otoczona ogromnym parkiem o powierzchni aż około 150 hektarów.
• W parku znajdowały się stawy, groty i nawet zwierzyniec – czyli coś w rodzaju prywatnego mini-zoo.
• Tarasy ogrodowe zaprojektowano kaskadowo – aż siedem poziomów schodzących w dół wzgórza.
• Ogrody były uznawane na początku XX wieku za jedne z najpiękniejszych na Śląsku.
• Przy budowie i utrzymaniu ogrodów pracowała ogromna liczba ogrodników.
• W fontannach znajdowały się rzeźby przedstawiające dzieci i zwierzęta – np. chłopca z żółwiem czy rybą.
• W pałacu znajdowały się luksusowe marmury, z których część po wojnie wykorzystano w Warszawie.
• Po II wojnie światowej pałac został zdewastowany i przez lata popadał w ruinę.
• Przez długi czas był rozkradany – znikały elementy wyposażenia i dekoracji.
• Dopiero od XXI wieku rozpoczęto jego systematyczną rewitalizację.
• Dziś pałac stopniowo odzyskuje dawny blask i jest dostępny dla turystów.
• W obiekcie funkcjonuje część noclegowa i zaplecze turystyczne.
• Uznawany jest za jedną z najważniejszych pereł architektury romantycznej w Europie.

Zapraszam do czytania naszych artykułów o innych pięknych zamkach i pałacach.

---