Baba Jaga to chyba jedna z najlepiej rozpoznawalnych postaci w słowiańskiej mitologii. Stara kobieta, mieszkająca w najdalszej części wsi lub samotnie w leśnych ostępach, pojawia się bardzo często w legendach i podaniach naszych przodków.
Baba jaga i jej rola w świecie dawnych Słowian
Baba Jaga w większości podań występuje jako osoba z gruntu zła i podstępna. Nie do końca jednak znamy początkową formę tej istoty, przez co nie w pełni rozumiemy pełnioną przez nią funkcję w słowiańskich wierzeniach. Co do jej charakteru jednak nie można mieć wątpliwości. Już sama nazwa wywodzi się od prasłowiańskiego słowa jęga, czyli groza, strach, niebezpieczeństwo, a także męczarnia i cierpienie. Uważa się, że początkowo Baba Jaga odpowiedzialna była za opiekę nad zwierzętami leśnymi, dlatego też jej miejsce jest w głębokim lesie.
Analizując stare podania, badacze słowiańskiej mitologii uważają, że wczesna postać leśnej wiedźmy związana była ze światem zmarłych, a samej Baby Jadze przypadała odpowiedzialność za mistyczne obrzędy przejścia kolejnych etapów ludzkiego życia. Pojawiała się zawsze wtedy, gdy dzieci wchodziły w dorosłość, ludzi dojrzałych dopadała starość, aż w końcu przychodziła pora na zejście z tego świata.
Uważa się również, że dzisiejszy obraz koszmarnej i złej czarownicy jest wynikiem wczesnochrześcijańskich wysiłków na rzecz zohydzenia żeńskich postaci z dawnych religii. Jak wiemy, kościół nigdy nie przepadał za silnymi kobietami i przypisał im podrzędną rolę w nowym, podbitym przez siebie świecie.
Czarny kot, sowa i chata na kurzej stopce to atrybuty Baby Jagi
Niewiele wiemy o tym, jak Baba Jaga wyglądała w dawnych, pogańskich czasach, wiemy jednak, jak wygląda ona w dzisiejszych bajkach. Jest to stara, zdeformowana kobieta o zimnych i złych oczach, raczej mało urodziwa. Ciało i twarz ma obrośnięte czyrakami i kurzajkami, a do tego głębokie zmarszczki i liczne blizny. Jednak największe wrażenie robi duży, haczykowaty nos udekorowany obrzydliwą krostą. Starucha ubiera się w brudne szmaty, a na głowie nosi szpiczasty kapelusz.
Wiedźmie towarzyszy zazwyczaj czarny kot, kruk, czasem sowa, no i oczywiście pająki, wijące swoje sieci wszędzie, gdzie tylko spojrzeć. Za mieszkanie służy jej drewniana, koślawa chata, która sama w sobie, jest nielichym dziwactwem. Sklepany z surowych desek dom sterczy na leśnej polanie, opierając się na kurzej stópce. Gdy czarownica wchodzi do niego lub wychodzi na zewnątrz, cała chata przykuca, by jej to ułatwić.
Z zewnątrz chata wiedźmy wygląda raczej odpychająco i byle jak. Wewnątrz nie jest lepiej i podobno śmierdzi tam jak w grobie. Wszędzie walają się szpargały, słoiki z ziołami, trucizny i zatopione w jakiejś cieczy dziwne istoty lub ich części. Po kątach rozstawione są sklecone z byle czego proste meble. Środek jedynej izby zajmuje wielki kocioł, pod którym bezustannie buzuje ogień. To w tym naczyniu powstają przeróżne mikstury, które pomagają czarownicy realizować jej mroczne plany.
Wiedźma, czarownic i baba w różnych kulturach
Słowo jaga budzi złe skojarzenia nie tylko u Słowian. W innych językach też nie oznacza nic przyjemnego. Serbowie tłumaczą je jako horror i dreszcz strachu, dla Czechów to złośliwa nimfa żyjąca w lasach, a w indyjskim sanskrycie opisuje ono węża. Stare rosyjskie legendy przedstawiają Babę Jagę jako potworną istotę pożerającą ludzi. Zgodnie z nimi, gustuje ona szczególnie w dzieciach, których ciała piecze, gotuje, a nawet wypełnia farszem. Na sam koniec, kości i wszystko to, co zostało z ofiary, tłucze w ogromnym moździerzu. Powstałą w ten sposób mączką karmi swoją chatę.
Na Bałkanach krążą legendy o Babie Jadze, która od czasu do czasu pomaga ludziom. Nim jednak spełni czyjeś życzenie, osoba ta musi wykonać jakieś mniej lub bardziej skomplikowane zadanie. Po spełnieniu wszystkich wymagań czarownica spełnia prośbę. Jeżeli jednak biedak nie wykona nakazanych mu poleceń, kończy w kotle, a jego kości trafią do moździerza. Wśród legend litewskich znaleźć można taką, w której zagubiona w lesie dziewczynka prosi Babę Jagę o wskazanie kierunku i bezpieczny powrót do domu. Co ciekawe zła czarownica pomaga dziewczynce i bezinteresownie wyprowadza ją z ciemnego lasu. Przykład ten pokazuje, że postać żyjącej w lesie wiedźmy, jest niejednoznaczna.
Nasza bohaterka, a raczej istoty jej podobne, pojawiają się w mitach i legendach wielu innych kultur. Niemcy mają swoją Frau Holle, o której pisali słynni bracia Grimm. W Rumunii dzieci straszy zła Vîjbabą, a na Węgrzech wiedźmą Bogorkań. Czarownice z koszmarów pojawiają się także w folklorze Albanii, Uzbekistanu, Kazachstanu oraz wielu innych krajach. I choć przybiera ona tam różne formy, wszystkie łączy jedno — zło, brzydota, złośliwość i stara magia.
Baba Jaga legenda o złej czarownicy z ciemnego lasu
Nieco inną legendę o złej czarownicy usłyszałem w pewnej wsi, leżącej na pograniczu Węgier i Rumunii. W przeciwieństwie do postaci z innych bajek ta Baba Jaga nie była stara i odpychająca, wręcz przeciwnie, była piękną, pociągającą, mieszkającą w lesie kobietą.
W ciemnym lesie nieopodal wsi, leżącej z dala od popularnych szlaków, noszącej nazwę, której nazwy już nikt dziś nie pamięta, mieszkała piękna i samotna kobieta. Nikt w zasadzie nie wiedział, kiedy się pojawiła i dlaczego zamieszkała z dala od ludzi, na leśnej polanie w swojej dziwnej chacie. Jedno było pewne, była niezwykle urodziwa i nikt w zasadzie nie wiedział, czym tak naprawdę się zajmuje. Od czasu do czasu pojawiała się we wsi, gdy czegoś potrzebowała lub gdy sama była potrzebna. Dobrze znała się na ziołach i przeróżnych miksturach, które łagodziły choroby i inne dolegliwości. Ludzie szeptali, że pewnie wiedźma i czarami się para, ale nie wchodziła nikomu w drogę, więc mieszkańcy wsi tolerowali jej obecność.
Wszystko zmieniło się w chwili, gdy kilka wiejskich bab zauważyło, że chłopi jakoś zbyt często znikają na długie godziny w lesie, zaniedbując swoje obowiązki. Po wnikliwym dochodzeniu, które polegało na czatowaniu w krzakach przy leśnej drodze, prowadzącej na wcześniej wspomnianą leśną polanę, uznano, że tajemnicza ślicznotka najzwyczajniej w świecie zbałamuciła połowę wiejskich chłopów. Nie tylko młodzików. Okazało się, że na wyprawy do leśnej chaty wybierają się chętnie dojrzali mężowie, a nawet dziadkowie.
Dramat był nieopisany. Zazdrosne baby prawie zatłukły swoich chłopów i pod groźbą obcięcia sierpem zwisających, naturalnych klejnotów, ogłosiły zakaz wchodzenia do lasu. Jednak jedna z kobiet, najbardziej zajadła, postanowiła nie odpuścić leśnej wiedźmie takiej zniewagi. Od bardzo dawna po okolicy panoszyły się wygłodniałe wilki, którym udawało się czasem pochwycić i zabić, któregoś z mieszkańców lub nielicznych podróżnych, zapuszczających się samotnie w ostępy. W ciągu ostatnich lat sporo dzieci zaginęło nad pobliską rzeką i w lesie. Prawdopodobnie pożarły je te diabelskie bestie, których wycie słychać było w księżycowe noce.
Te koszmarne wydarzenia podsunęły upokorzonej kobiecie pewien pomysł. Pomyślała sobie, że wykopie stare kości z pobliskiego cmentarza i podrzuci je do domu tej wstrętnej wiedźmy. Potem już tylko rozpuści plotki i w końcu ktoś będzie musiał pójść do lasu i znajdzie dowody na to, że nie wszystkie zbrodnie można przypisać głupim, dzikim wilkom. Pomysł wydał jej się na tyle dobry, że w końcu go zrealizowała. Zakradła się nocą na cmentarz, rozgrzebała stary grób, należący do jakiegoś zapomnianego dzieciaka i wyłuskała z ziemi kości. Następnej nocy poszła do lasu i trafiła na polanę. Noc była jasna, polanę i stojącą na niej chatę oświetlał wielki, jak talerz księżyc. Baba bez trudu dostrzegła wychodzącą z domu czarownicę. Ta pokręciła się trochę po obejściu, a następnie zabrała koszyk i poszła do lasu.
– Pewnie będzie zbierać te swoje śmierdzące, diabelskie zioła. – Pomyślała baba i ze złośliwym uśmiechem podkradła się pod drzwi chaty. W okolicy panowała cisza, a w cieniu budynku baba czuła się pewnie i w miarę bezpiecznie. Po cichutku otworzyła drzwi i wpełzła do środka, ciągnąc za sobą wór z pobrzękującymi o siebie kośćmi. Na środku izby płonął ogień i kobieta bez problemu zorientowała się, gdzie co i jak. Dostrzegła w rogu pokoju nieduże drzwiczki prowadzące do piwnicy. Pomyślała sobie, że to będzie najlepsze miejsce, by podrzucić dowody winy.
– Hehehe. – Zaśmiała się złośliwie, otwierając po cichutku klapę w podłodze. – Ze zdziwieniem zobaczyła, że na dole też płonie jakiś mały ogień. Zamiast więc rzucić do środka worek, zlazła na dół z czystej babskiej ciekawości. Stanęła na dnie piwnicy jak oniemiała. Wszędzie po podłodze walały się ludzkie kości, a na niedużym piecyku stał garnek z gęstą, bulgoczącą zupą. Baba nie mogła nawet się poruszyć, gapiła się tylko w kocioł, z którego wystawała ludzka noga i chyba po powierzchni rosołu pływały ludzkie oczy.
Jeżeli oglądacie horrory, to wiecie już, że tuż za plecami przerażonej baby pojawiła się nie wiadomo skąd czarownica. Nie przypominała już tej leśnej piękności, która wzbudziła taką zazdrość u wiejskich kobiet. Była przygarbiona i pomarszczona, a do tego chuda. Wyglądała jak skóra naciągnięta na szkielet. Piękna i zwiewna sukienka, która wcześniej nie zakrywała do końca zmysłowego ciała leśnej nimfy, teraz też zniknęła. Zastąpiły ją jakieś koszmarne, cuchnące szmaty.
Ostatnią rzeczą, jaką usłyszała przerażona kobieta, były chrapliwe, dobiegające niczym z grobu słowa.
– Gdybym wiedziała, że wpadniesz, zebrałabym więcej dzikiego czosnku.
Kobiety już nikt więcej nie widział, a Czarownica wraz ze swoją chatą zniknęła. Nie pozostał po niej żaden ślad na leśnej łące, zupełnie tak, jak by nigdy jej nie było. Ludzie nie wiedzieli, jak to wszystko wytłumaczyć i tylko kręcili głowami, a czas mijał. W końcu ktoś zauważył ze zdziwieniem, że wilki przestały atakować ludzi i od dawna nikt nie zginął.
Baba Jaga w popkulturze
Baba Jaga jest postacią, która często pojawia się w literaturze, muzyce, filmie, a nawet w grach komputerowych.
- Jaś i Małgosia — To dobrze znana bajka w dwojgiem dzieci w roli głównej. W dziecięcej wersji bajki dzieci skuszone piernikami i innymi słodyczami trafiają do domu Baby Jagi. Po kilku sprytnych posunięciach udaje im się uciec. We wcześniejszych wersjach tej legendy, opisanej przez słynnych braci Grimm, czarownica porywa dzieci i więzi je dręcząc okrutnie. Bajka w tym wydaniu jest brutalna i pełna przemocy jak wszystkie baśnie Grimmów. Bajka ta doczekała się wielu ekranizacji.
- Dzielna Wasylisa i Baba Jaga — To rosyjska bajka, w której Baba Jaga występuje jako mądra, okrutna, lecz sprawiedliwa bogini. Prawdopodobnie baśń ta sięga jeszcze czasów przedchrześcijańskich. W książce; Biegnąca z wilkami znajdziesz bardziej rozbudowaną wersję tej starej rosyjskiej baśni.
- Oczarowanie — To powieść amerykańskiego pisarza Orsona Scotta Carda. Akcja dzieje się w komunistycznej Rosji i na Ukrainie, a występują w niej piękne, śpiące kobiety i dzielny żyd Iwan Smiecki.
- Baba Jaga pojawia się w komiksach i filmach o Hellboy’u.
- Baba Jaga jako wschodni demon pojawia się w filmie: Nie pukaj dwa razy.
- Kukułka i wrona — To książka Magdaleny Wolff, opowiadająca o Babie Jadze.
- Nieśmiertelny — Jest to powieść napisana przez Catherynne M. Valente, która stworzyła wiedźmę tak straszną, jak interesującą.
- Dary bogów — Książka Witolda Jabłońskiego opowiada o Słowianach, a pojawiająca się tam wzmianka o Babie Jadze jest bardzo ciekawa.
- Baba Jaga pojawia się również w książkach i serialu Wiedźmin.
- W filmach z serii John Wick, główny bohater nosi przezwisko Baba Jaga, ponieważ podobnie jak słowiańska czarownica budzi lęk i przynosi śmierć.
- Baba Yaga’s Assistant — To komiks o Babie Jadze, która zmuszona została do poszukania sobie pomocnika.
- Baba Jaga pojawia się rónież w grach komputerowych, takich jak: Tomb Raider oraz Smite.
Baba Jaga informacje i ciekawostki
- Baba Jaga to stara i dobrze znana postać ze słowiańskich wierzeń.
- W legendach i bajkach Baba Jaga pojawia się jako stara i odrażająca wiedźma.
- W baśniach tylko człowiek o czystym sercu mógł zwyciężyć w walce z Babą Jagą.
- Słowo jaga oznacza w języku prasłowiańskim mękę, grozę i niebezpieczeństwo.
- W różnych kulturach Baba Jaga pełni różne funkcje. Pojawia się ona jako wiedźma, bogini lub demon.
- Początkowa forma Baby Jagi związana jest ze światem zmarłych.
- Baba Jaga mieszkała w chacie, stojącej na kurzych stópkach. Płotek otaczający dom wiedźmy miał być wykonany z ludzkich piszczeli i ozdobiony czaszkami.
- Baba Jaga poruszała się na miotle, która był jej głównym środkiem lokomocji. W niektórych opowieściach wiedźma latała także w swoim kotle albo wielkim moździerzu.
- Postać Baby Jagi pojawia się również w muzyce. Polecam poemat symfoniczny – Baba Jaga, stworzony przez rosyjskiego kompozytora Anatolija Ladowa w roku 1904.
- Choć w wielu podaniach Baba Jaga opisana jest jako wiedźma, kanibal i czyste zło, są baśnie opowiadające o tym, że wiedźma potrafiła pomagać ludziom.
- Wielu badaczy uważa, że Baba Jaga padła ofiarą zwalczania matriarchalnego systemu religijnego dawnych Słowian. Dla zohydzenia postaci kobiecej w mitologii stworzono koszmarną i złą na wskroś Babę Jagę. Jednocześnie wiedźma stała się symbolem feminizmu i walki z siłą narzuconą, męską dominacją we współczesnym świecie.
- W naszym dziale z potworami znajdziesz więcej istot ze słowiańskiej mitologii, które straszą nas do dziś.
