Birma i droga przez Rangun rzeką Irawadi aż do Mandalaj

Birma, czyli Mjanma (Republika Związku Mjanmy) to państwo w Azji Południowo-Wschodniej, leżące nad zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim.

Kiedy obejrzałam film „Lady” o birmańskiej aktywistce politycznej Aung San Suu Kyi i laureatce pokojowej nagrody Nobla, wiedziałam, że chcę pojechać do Birmy i zobaczyć ten tajemniczy kraj. Dobrze się złożyło, gdyż Mjanma, państwo rządzone przez dyktaturę militarną, po sukcesie filmu otworzyła się dla turystów.

Ciągle nie miałam jednak pomysłu, co chciałabym zobaczyć. Przy poszukiwaniach w Internecie trafiłam na elementy birmańskie w utworze Franka Sinatry z 1959 roku „On The Road to Mandalay” ( W drodze do Mandalaj). Przeczytałam tekst piosenki i o mało nie spadłam z krzesła. Jego autorem był Rudyard Kipling, znany angielski pisarz. Wiersz pochodził z 1890 roku i opisywał tęsknotę brytyjskiego żołnierza w Birmie, wspominającego Mandalaj i romans z birmańską dziewczyną. Z tekstu promieniuje egzotyka Mandalaj, tęsknota za przygodą i nadzieja na znalezienie prawdziwej miłości.

Po Sinatrze dokopałam się do Georga Orwella i jego „Birmańskich dni”, książki, której akcja toczy się w miejscowości tuż koło Mandalaj. A Somerset Maugham opisał w „The Gentleman in The Parlour” swoją podróż statkiem do Mandalaj. Ciągle nie mogłam pojąć, o co tak naprawdę chodzi z tą magiczną miejscowością Mandalaj. Myślę, że właśnie dlatego zdecydowałam się na moją własną, samą podróż do Mandalaj.

Mandalaj i długa droga przez Rangun rzeką Irawadi do Baganu

Swoją podróż zaczęłam od Rangun, po czym wsiadłam na statek, który wodami rzeki Irawadi poprowadził mnie do Baganu i Mandalaj. Rangun jest największym i najbardziej znaczącym miastem w Birmie i do 2006 roku był stolicą kraju. Moje pierwsze wrażenia, jako turystki w Rangun są bardzo pozytywne. Szczególnie przypadły mi do gustu rozliczne budynki pochodzące z kolonialnej przeszłości miasta oraz spektakularne pagody ze złotymi dachami.

Birma, podobnie jak inne kraje południowo-wschodniej Azji, była kolonią europejską. Birmańczycy byli dzielnymi wojownikami i ze swoimi podbojami dotarli do granicy z brytyjskimi Indiami. To nie zahamowało ich chęci wejścia na tereny pod kontrolą brytyjską i tak doszło do wojen angielsko-birmańskich, które doprowadziły do zajęcia Mjanmy przez Brytyjczyków w 1886 roku. Rangun został stolicą angielskiej kolonii Birma.

Na początku XIX wieku w Rangun prawie wszystkie domy były z bambusa albo drzewa teakowego jednak kolejne wojny doprowadziły do całkowitego zniszczenia miasta. Kiedy Anglicy zajęli Rangun, odbudowali dawne budynki, lecz już w stylu wiktoriańskim na podobieństwo innych opanowanych przez siebie portów jak Bombaj czy Kalkuta. Dobrze prosperujący Rangun liczył sobie w latach 40. XX wieku pół miliona mieszkańców, był kosmopolitycznym miastem portowym przyciągającym Hindusów, Chińczyków oraz Europejczyków. Birmańczycy stanowili jedynie 35 procent ludności miasta.

Sytuacja zmieniła się po uzyskaniu niepodległości przez Birmę w 1948 roku. Wszyscy cudzoziemcy zniknęli i chociaż miejscowi zaczęli ponownie budować domy w swoim stylu, brytyjskie kamienice pozostały do dzisiaj, są odrestaurowane i nadal używane.

Rangun i słynna pagoda Szwedagon

Szczególnym miejscem w Rangun jest położona na świętym wzgórzu Singuttara i widoczna z daleka pagoda Szwedagon. Ta świątynia buddyjska uchodzi za znak rozpoznawczy nie tylko miasta, lecz także całej Mjanmy. Szwedagon jest także obowiązkowym celem pielgrzymki każdego birmańskiego buddysty. Powstanie pagody wiąże się z legendą o świętym wzgórzu i o 8 włosach Buddy.

Nazwa Szwedagon oznacza dosłownie „złota pagoda z Dagon” (Dagon to dawna nazwa miasta Rangun). Źródła historyczne podają, że panująca w XV wieku królowa Shin-saw-bu kazała zważyć swoje ciało i taką dokładnie wagę w złocie przekazać pagodzie. Drobna władczyni ważyła tylko 45 kilogramów, ale to wystarczyło na pozłocenie całej świątyni. Od tego czasu kolejni władcy uznawali za swój obowiązek religijny darować złoto na utrzymanie i odnowę pagody.

Dzisiaj rytuał obdarowania relikwii Buddy złotem pielęgnują wszyscy wierzący Birmańczycy, ofiarując niewielkie „złote folie” (cieniutkie kawałki złota) podczas codziennej modlitwy.

Birma i rejs rzeką Irawadi do miasta Pagan

Z Rangun w dalszą podróż wyruszyłam statkiem po rzece Irawadi. Zdecydowałam się na dłuższą podróż łodzią, mimo zupełnie dobrych dróg w Maj, bo Kipling, Orwell oraz Maugham napisali, że egzotykę Mjanmy najlepiej widać z perspektywy rzeki, a agenci turystyczni potwierdzali, że płynąc po Irawadi, można zobaczyć Mjanmę jeszcze niedotkniętą przez masową turystykę.

Krótko po wejściu na pokład przeniosłam się faktycznie  w inny czas. Statek sunął leniwie po prawie stojącej wodzie, a po obu brzegach toczyło się – również leniwie – życie. Ludzie na brzegu prali, myli się, ładowali siano z łodzi na wóz drabiniasty, dzieci bawiły się w wodzie. Od czasu do czasu pojawiały się w tle pagody, dobrze rozpoznawalne po szpiczastych złotych dachach.

Następnego dnia pobudka o świcie. Byłam w Pagan. Zeszłam na ląd i oniemiałam. Przed moimi oczami roztaczał się po horyzont widok niezliczonych pagód wystających z bujnej tropikalnej wegetacji. Somerset Maugham tak opisał ten sam moment w „The Gentleman in The Parlour”:

Rozmach pagód ich wielkość i wspaniałość są jeszcze bardziej widoczne dzięki otoczeniu. Ponieważ są to pozostałości wskazujące na niegdyś kwitnące, gęsto zaludnione miasto, dziś pozostały tylko wioski z chatami bambusowymi.

– tłumaczenie własne

Rozejrzałam się wokół siebie i stwierdziłam, że prawie 100 lat później mam to samo wrażenie. Jeśli chodzi o fakty, to Pagan jest miastem położonym w centralnej części Birmy i słynie z 2229 zachowanych pagód i świątyń. W latach 1044–1287 była to stolica Pierwszego Imperium Birmańskiego (Królestwa Paganu). W 1057 roku miasto było największą buddyjską metropolią świata. Było to możliwe dzięki podbojowi grupy etnicznej Mon przez Birmańczyków w 1044 roku. W łupie wojennym były nie tylko dobra materialne, ale też ludzie narodu Mon, elita i fachowcy z różnych dziedzin. Zrabowane bogactwa i wykwalifikowana siła robocza umożliwiły rozbudowę Pagan na ogromną skalę.

Dlaczego taka metropolia jak Pagan powstała na stepowym i nierodzajnym terenie? Tłumaczy się to względami ekonomicznymi i strategicznymi. Pagan leży niedaleko ujścia lokalnych rzek do Irawadi, na skrzyżowaniu dawnych dróg handlowych. Podobnie jak znane kambodżańskie miasto Angkor powstało z dala od wybrzeża, żeby w przypadku najazdu nieprzyjaciela mieć większe szanse na przygotowanie obrony. Ironią losu jest, że nieprzyjaciel, który przyczynił się do upadku Paganu, przyszedł z północy, z gór, a nie od strony wybrzeża.  

Mandalaj w Birmie i niezwykłe zabytki w mieście

W samym sercu Birmy niedaleko od siebie oddalone leżą inne byłe birmańskie stolice i miasta królewskie; Inva, Amarapura i Mandalaj. Po upadku Paganu ten żyzny obszar stał się centrum państwa Mjanmy. Mandalaj położone nad rzeką Irawadi, powstałe w 1857 roku i było ostatnią stolicą królewską, zanim tę rolę przejął Rangun. Język i obyczaje Birmańczyków z Mandalaj były i pozostają do dzisiaj kulturowym wzorem dla pozostałych części Mjanmy.

Spośród rozlicznych zabytków uwagę przyciąga „największa książka świata” – pagoda Kuthodaw. Została wybudowana w 1868 roku i kilka lat później dobudowano do niej 729 małych pagód. W 1871 król Mindon powołał światowy synod buddyjski do Mandalaj. W czasie jego trwania ujednolicono tipitakę – buddyjskie pismo święte. Zmiany zostały wygrawerowane na marmurowych tablicach w 729 pagodach. Te teksty stanowiły wówczas jedyną obowiązującą wersję tipitaki dla całego świata buddyjskiego.

Shwenandaw natomiast jest jedynym klasztorem w Mandalaj wykonanym z drzewa teakowego, a jego nazwa oznacza „złoty klasztor pałacowy”. Po samym złocie nic nie zostało, natomiast precedensem jest fakt, że klasztor przetrwał nieuszkodzony wojny angielsko-birmańskie XIX wieku i najazd japoński podczas drugiej wojny światowej.

Klasztor został początkowo wybudowany w 1782 roku w sąsiednim mieście i ówczesnej stolicy królestwa birmańskiego – Amarapura. Król Mindon, po zajęciu Mandalaj, nakazał rozłożenie klasztoru w Amarapurze na części i odbudowanie go w Mandalaj jako pałacu królewskiego. Jako że pałac był używany jedynie do medytacji królewskich, następny król zadecydował w 1880 roku, zanim do Mandalaj dotarli Anglicy, że klasztor zostanie ponownie rozebrany i złożony w innym miejscu, z dala od zespołu pałacowego. W ten sposób drewniany pałac używany jako klasztor ustrzegł się wojennej pożogi.

Pagoda Mahamuni jest miejscem, w którym widać silne przywiązanie Birmańczyków do religii buddyjskiej. W świątyni tronuje postać siedzącego Buddy Mahamuni o wysokości 3,8 m. Cały Budda pokryty jest złotem. Nieustannie klęczą przed nim wierni i kończą swoją modlitwę przyklejeniem kawałka złotej folii. Na dziedzińcu ma miejsce radosne i kolorowe zamieszanie, jakieś buddyjskie zaręczyny albo konsekracja nowicjuszy buddyjskich.

Aby złota dla wiernych nie zabrakło, tuż obok świątyni znajduje się warsztat, w którym bryły złota są ręcznie tłuczone na cieniutkie folie. Mam wrażenie, że ten warsztat też przetrwał czasy kolonialne.

Na koniec podróży do Mandalaj myślę, że zrozumiałam, o co chodziło Orwellowi i Somersetowi Maughamowi. Celem nie jest wyłącznie dotarcie do Mandalaj, a sama podróż rzeką Irawadi przez Birmę. Potwierdziło się, że z perspektywy rzeki najlepiej widać różnorodność, tajemniczość i egzotykę Birmy.

Birma fakty, informacje i ciekawostki

• Birma to państwo w Azji Południowo-Wschodniej leżące nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim.
• Ważną częścią państwa jest rzeka Irawadi.  
• Birmę zamieszkuje ponad 51 milionów ludzi.
• Stolicą Mjanma od 2006 roku jest Naypyidaw.
• Birma graniczy z Chinami, Tajlandią, Indiami, Laosem oraz Bangladeszem.
• W Birmie panuje klimat monsunowy.
• Połowę powierzchni kraju zajmują lasy.
• Dominującą religią jest buddyzm, a grupą etniczną Bamarowie.
• Początkiem państwowości birmańskiej było powstałe w XI wieku Królestwo Paganu.
• Największym miastem jest Rangun, drugie miejsce zajmuje Mandalaj, cel naszej dzisiejszej wyprawy.
• Gospodarka Birmy opiera się na uprawie ryżu oraz przemyśle spożywczym i drzewnym.
• Rangun to największe miasto Mjanmy, w którym mieszka około 8 mln mieszkańców.
• Jest centrum gospodarczym i kulturalnym kraju.
• w Rangun znajduje się międzynarodowy port lotniczy Mingaladon, a także główny port morski oraz uniwersytet.
• The Lady to film biograficzny z 2011 roku w reżyserii Luca Bessona powstały we francusko-brytyjskiej koprodukcji. 
• Irawadi to rzeka na terenie Chin i Birmy o długości 2150 km.
• Delta rzeki Irawadi jest ważnym centrum uprawy ryżu.
• Pagan to starożytne miasto i księstwo w Mjanmie słynące z wielkiej liczby buddyjskich pagód, których jest 2230. Poza tym w mieście, znajdziesz wiele świątyń, klasztorów i innych obiektów religijnych.
• Mandalaj to miasto w środkowej Birmie, nad rzeką Irawadi z liczbą mieszkańców przekraczającą milion.
• Na portalu Nasze Szlaki znajdziesz więcej artykułów, pełnych relacji oraz ciekawych historii z moich podróży.