Choinka to rzecz, bez której trudno sobie wyobrazić Boże Narodzenie. Podczas świąt choinka pełna ozdób i światełek, jest dzisiaj czymś oczywistym, lecz nie zawsze tak było.
Podczas przygotowań do Świąt Bożego Narodzenia nie mamy zazwyczaj wiele czasu na to, by pomyśleć o pochodzeniu tradycji, które nieświadomie kultywujemy. Wszystkie te wypieki, pieczenie, przekąski, prezenty i inne prace nie dają nam szansy na refleksję. Pozwólcie więc, że zrobię to za Was. Weźmy dla przykładu taką choinkę. Niemal wszyscy uważają, że drzewko ozdobione lampkami i innymi cudami, było w naszych domach od zawsze. Nic bardziej mylnego. Historia choinki bożonarodzeniowej w Polsce jest bardzo młoda.
Pierwsze choinki w dawnej Polsce
Pierwsze ozdabianie choinki pojawiły się w szlacheckich i mieszczańskich domach dopiero w wieku XIX. Z czasem chłopi przejęli ten zwyczaj i szybko go rozpowszechnili. Tradycją stały się wyprawy do lasu po młode świerki. Smaczku całej sytuacji dodawał fakt, że wycinanie drzew bez zgody ich właściciela było surowo zakazane, więc wyprawa taka wiązała się z ryzykiem postrzału. Wynoszenie drzewek z lasu nazywano rytualną kradzieżą i miała ona przynieść złodziejaszkowi, szczęści w nowym roku.
Są takie miejsca w Polsce, gdzie choinki pojawiły się w domach dopiero po II Wojnie Światowej, zastępując wcześniejsze tradycje. A tradycje związane z okresem końca roku mamy bardzo bogate, o czym wiedza niemal zupełnie zanikła.
Szczodre Gody Słowiańskie święto z czasów przedchrześcijańskich
Święta Bożego Narodzenia, jak zresztą niemal wszystkie chrześcijańskie ceremonie, zastąpiły wcześniejsze uroczystości, pochodzące z czasów, gdy my Słowianie rozwijaliśmy własną kulturę i czciliśmy własnych Bogów. Przed nastaniem Chrześcijaństwa w okresie zimowego przesilenia Słowianie świętowali Szczodre Gody. Był to okres, w którym dni były bardzo krótkie, a ciemność spowijała świat przez większość doby. Jednak niedługo po przesileniu, światło zaczynało wygrywać z mrokiem i dni stawały się coraz dłuższe. Był to czas magii i czarów. Nasi przodkowie z tej okazji organizowali huczne zabawy połączone z licznymi obrzędami. Do ówczesnych tradycji należały podziękowania składane naturze w tym i drzewom, które były symbolem życia, płodności i odrodzenia. W okresie dzisiejszego Bożego Narodzenia strojono chaty suszonymi owocami i pachnącymi ziołami.
Strojenie diducha, czyli snopek słomy jako starosłowiański odpowiednik dzisiejszej choinki
Istniał również zwyczaj ustawiania w domu diducha. Był to snop słomy wykonany z ostatniego ściętego zboża, ozdabiany kolorowymi, suszonymi liśćmi, barwnymi kamykami, kawałkami metalu i owocami. Z nadejściem wiosny rozpoczynano siewy od nasion z tego właśnie snopka. W niektórych rejonach wieszano pod sufitem podłaźniczki albo jemiołę. W noc przesilenia cała społeczność zasiadała do stołów. Pod obrusy wsuwano siano lub słomę, by podczas uczty wyciągać słomki. Temu, kto trafił na dłuższą, wróżono pomyślność w nowym roku. W międzyczasie dzieciaki dostawały drobne prezenty i słodycze, a na stołach ustawiono dwanaście potraw, odpowiadających dwunastu miesiącom w roku. Niezwykłe podobieństwo prawda?
Z czasem kościół sprytnie wykorzystał dawne tradycje i dziś zamiast zboża, które symbolizowało nasz kontakt z ziemią i naturą stawiamy w domu choinką, a zamiast świętować zwycięstwo światła nad mrokiem, cieszymy się z Bożego Narodzenia. Gdy więc spojrzycie na ustrojone drzewko w swoim domu, pomyślcie o naszych przodkach i o czasach gdy słońce było Bogiem, a świat za progiem pełen był legend i czarów.
Choinka i skąd pomysł na choinkowe ozdoby
Choinki w obecnej formie pojawiły się najpierw w Niemczech, a potem zwyczaj ten przywędrował do pozostałych krajów Europy. Kto wpadł na to, by zielone drzewko stało się symbolem Bożego Narodzenia, do końca nie wiadomo. Pewna legenda opowiada o sprytnym świętym, bodajże Bonifacym, który nawracając plemiona germańskie, odkrył szczególną rolę, jaką jodła pełniła wśród tamtejszych ludów. Sprytnie wykorzystał tę popularność, łącząc ją z życiem wiecznym, które obiecywał niewiernym. Jak jednak było naprawdę, tego nikt nie wie.
Choinka świąteczna w obecnej kulturze
Obecnie cały świat ustawia zielone, ozdobione świecidełkami drzewka, zapominając niemal zupełnie o tym, co ono reprezentuje. Przekonaliśmy się o tym podczas naszych wędrówek przez Azję. Nawet w takich miejscach jak Bali, gdzie chrześcijaństwo ani inne europejskie religie nigdy się nie rozgościły, w restauracjach i hotelach stoją choinki. Na zachodzie Europy Boże Narodzenie stało się świeckim świętem. Nieliczni celebrują ten czas w kościołach, a kolędy zmieniły się w imprezowe przyśpiewki. Święta obchodzą tu nie tylko Chrześcijanie, w domach Muzułmanów czy Hindusów również widać ustrojone choinki i migające światełka w oknach.
Choinka i dawne zwyczaje z choinką związane
Pamiętam, że jako dziecko karmiony byłem przez babcię opowieściami z dawnych czasów. Mówiła Ona o tym, że będąc dzieckiem, zakradała się w wigilijny wieczór, by podglądać, jak rodzice stroją choinkę. Pojawienie się drzewka w domu było wielkim wydarzeniem i miało być w teorii niespodzianką. Ojciec, czyli mój pradziadek, wracał z lasu, ciągnąc świeżo ścięty świerk. Brnął przez śnieg, bo zimy wówczas były zimne i białe. Rodzice ustawiali drzewko w głównej izbie i starając się robić to bardzo cicho, stroili je w tajemnicy. Na drzewie nie było wiele ozdób, a już na pewno nie było przepychu, jaki widzimy dzisiaj. Choinka, podobnie jak całe święta, była raczej skromna, a ozdoby szykowano wcześniej we własnym zakresie. Babcia wspominała, że przez całe dzieciństwo na choince pojawiało się tylko 6 szklanych bombek.
Choinka i bombki choinkowe cenna ozdoba choinkowa
Szklane bombki były bardzo cenne i niezwykle drogie, dlatego też przez resztę roku leżały bezpiecznie ukryte na strychu, zabezpieczone suchym sianem w drewnianej skrzynce. Poza bombkami zawieszano na drzewie ręcznie robione ozdoby. Każda taka ozdoba miała swoje znaczenie. Dla przykładu papierowy łańcuch oznaczał więzi rodzinne, dzwonki oznajmiały radosne wydarzenie, a światełka rozświetlały mrok, który nieustannie podąża za ludźmi.
Najważniejszą funkcję spełniał czubek choinki, miał on za zadanie wskazywać drogę do domu nawet podczas największych burz i przeciwności losu. Gdy drzewko było gotowe, układano pod nim prezenty. Najczęściej również własnoręcznie wykonane. Popularne były ciepłe skarpety, rękawiczki i czapki. Niestety zwyczaj dawania pod choinkę skarpet przetrwał do dziś. Kto z nas marzy o parze skarpet pod choinką?
Świąteczna uczta na Boże Narodzenie
Gdy radość z prezentów, ta prawdziwa czy udawana mijała, ludzie siadali do stołu w nowych skarpetach i zaczynała się uczta. Jedzenie jak już pisałem, było skromne, lecz i tak o niebo lepsze od tego, które pojawiało się na stołach w dni powszednie. Dziś nieważne czy jesteśmy zwolennikami świąt, czy nie. Przyznać trzeba, że mają one swój urok i nawet bieganina po sklepach stała się ich częścią. Atmosfera w tym okresie zmienia się wyraźnie i trudno powiedzieć, czy to zasługą samych świąt, czy lat dziecięcych, gdy święta faktycznie były magiczne. Ważne jest jednak to, by wszystkie te ciepłe uczucia do innych ludzi, o których przez całe święta mówimy, nie zniknęły razem z ostatnią porcją barszczu na stole.
Nasze Szlaki życzą wszystkim czytelnikom spokojnych chwil w towarzystwie najbliższych.
Choinka bożonarodzeniowa fakty, informacje i ciekawostki o świątecznym drzewku
- W Berlinie znajduje się Sklep Kathe Wohlfahrt, w którym znajdziesz niemal każdą ozdobę i przedmiot związany ze świętami Bożego Narodzenia.
- Choinka pojawiła się w Niemczech, lecz zwyczaj strojenia pochodzi z dawnej, celtyckiej Brytanii.
- Drzewo iglaste w wielu kulturach uważane jest za symbol życia i jego odrodzenie.
- Drzewo przewija się w wielu kulturach i przy wielu okazjach. To z rajskiego drzewa dobra i zła, Ewa zerwała jabłko i skusiła nim Adama.
- Dzięki staraniom kościoła drzewko stało się symbolem, bez którego nie wyobrażamy sobie obecnie Świąt Bożego Narodzenia.
- W Polsce pierwsze choinki pojawiły się na początku XIX wieku.
- Początkowo drzewka strojone były tylko przez światowych mieszczan. Dopiero po jakimś czasie zwyczaj ten dotarł na polską wieś.
- Pojawienie się choinki wyparło wcześniejsze zwyczaje strojenia domów jemiołą, podłaźniczką czy jeszcze wcześniejszy zwyczaj strojenia snopka siania.
- Początkowo chłopi wybierając się po choinki, dokonywali kradzieży obrzędowej. Ponoszone ryzyko przy ścięciu drzewa miło przynieść szczęście w nowym roku.
- Tradycyjne ozdoby, jakie wieszało się na choinkach, miały własną symbolikę. Przykładowo gwiazda betlejemska na szczycie drzewka miała pomagać w powrotach do domu, a światełka na gałązkach odganiały zło.
- Dzieci najbardziej lubią zwyczaj pozostawiania prezentów pod choinką.
- Wiele ciekawych informacji znajdziecie w naszych wcześniejszych artykułach o tradycjach świątecznych w Hiszpanii, Niemczech i Anglii.
