Ciekawostki o liściach oraz fakty i informacje o nich

Ciekawostki o liściach są częścią naszego cyklu opowiadającego ciekawe fakty o rzeczach, które nas otaczają.

Jesień to czas, gdy świat wokół nas zmienia barwy, a liście stają się prawdziwymi bohaterami przyrody. Złote, czerwone, pomarańczowe i brunatne — tworzą bajkowe krajobrazy, które zachwycają każdego miłośnika natury, ale liście to nie tylko ozdoba drzew. Pełnią niezwykle ważną funkcję w życiu roślin i całego ekosystemu. W tym artykule przyjrzymy się im bliżej – odkryjemy ich sekrety, znaczenie i ciekawostki, które sprawiają, że są czymś znacznie więcej niż tylko jesiennym symbolem.

Ciekawostki o liściach, które są jednym z niezwykłych i wszechobecnych cudów natury

Liście, o czym wie każdy, kto uważał na lekcjach biologii, odpowiedzialne są za proces zwany fotosyntezą. Ta natomiast, jest częścią bardzo złożonego cyklu reakcji chemicznych, których wynikiem jest pozyskanie przez roślinę dwutlenku węgla, glukozy oraz innych elementów odżywczych. Ważnym czynnikiem w tym chemicznym kotle są molekuły chlorofilu, które absorbują światło słoneczne i w połączeniu z niezbędnym dwutlenkiem węgla oraz wodą, pozwalają roślinie wytwarzać tak dla nas ważny tlen.

Fotosynteza — ogromna chemiczna fabryka w każdym liściu

Fotosynteza to proces biochemiczny, podczas którego z prostych związków powstają inne, bardziej złożone. Proces ten zachodzi w komórkach roślinnych zawierający molekuły chlorofilu (to one nadają liściom zielony, soczysty kolor). Jest to proces, podczas którego roślina się odżywia. To niezwykła cecha, dzięki której może ona samodzielnie wyprodukować potrzebne do życia substancje. Do procesu fotosyntezy, poza światłem, organizm potrzebuje wody oraz dwutlenku węgla. Woda pobierana jest z gleby poprzez sieć korzeni, a dwutlenek węgla oraz światło asymilują liście. Wymiana gazowa odbywa się poprzez skomplikowaną strukturę aparatów szparkowych i przetchlinek, znajdujących się na powierzchni każdego liścia.

Niewielkie szparki, poprzez które pobierany jest dwutlenek węgla, a następnie wydalany tlen, potrafią przymykać się i rozchylać w zależności od potrzeb. Przykładem są suche okresy w przyrodzie. Wówczas roślina zamyka i wygładza liście tak, by parowanie wody było, jak najmniejsze. Dodatkowo niektóre gatunki potrafią poruszać liśćmi, by te ustawiały się do słońca ostrą krawędzią. Fotosynteza jest jednym z najważniejszych procesów zachodzących w przyrodzie. Dzięki niej atmosfera naszej planety pozyskuje niezbędny do życia tlen, a jednocześnie pozbywa się nadmiaru dwutlenku węgla. Do tego dochodzi obieg materii organicznej i nieorganicznej oraz wielu substancji chemicznych.

Oczywiście poza najpopularniejszymi roślinami, jakie spotykamy w naszych ogródkach, istnieją również inne, bardziej złożone organizmy mogące odżywiać się martwą materią, żerować na innych roślinach, a nawet pożerać zwierzęta. Jak widać świat flory, jest niezwykle bogaty, a natura nimi rządząca, bardzo pomysłowa. Dziś jednak skupimy się na liściach oraz ich roli w przyrodzie.

Budowa liścia i jego funkcje

Liście mają niezwykle złożone zastosowanie i zależy ono od funkcji jaką pełnią w roślinie. Przeważająca część gatunków wykorzystuje liście jako elementy pełniące funkcje odżywcze. Dlatego też ich powierzchnia jest duża i posiada odpowiedni kształt. Większość liści, jakie spotkać można podczas spacerów po parku czy lesie, posiada tradycyjną budowę. Jest to blaszka liściowa osadzona na sztywnej łodydze. W zależności od gatunku liście mogą mieć najprzeróżniejsze kształty, grubość i odcień. Poza tym liście niektórych roślin są bardziej wytrzymałe i silniejsze od innych. Wszystko zależy od pochodzenia rośliny oraz warunków wegetacji.

Liść może pełnić również szereg innych funkcji, poza dostarczaniem roślinie pożywienia. Niektóre z nich wyspecjalizowały się jako elementy czepne, dzięki którym roślina może przywierać do okolicznych powierzchni. Inne liście mogą stać się swoistym magazynem na wodę lub substancje odżywcze. Mogą one również pełnić funkcje ochronne, brać udział w rozmnażaniu się rośliny czy być elementem trawiennym, jak to ma miejsce u roślin owadożernych.

Podział liści jest niezwykle skomplikowany. Wystarczy powiedzieć, że dzielą się ona na złożone i proste. Poza tym różnią się one rodzajem ułożeniem na łodydze czy kształtem blaszki. Inną formą podziału jest szeregowanie ich według funkcji jaką pełnią. Poza tym liście dzieli się na wiele innych znacznie mniej oczywistych kategorii. Zainteresowanych powyższą tematyką odsyłam do niezwykle ciekawych publikacji:

Zdzisława Otałęga „Encyklopedia biologiczna T. VI”. Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres — Kraków 1998.
Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski; „Botanika T.1. Morfologia”. Wydawnictwo Naukowe PWN — Warszawa 2008.
Jan Kopcewicz, Stanisław Lewak „Fizjologia roślin”. Wydawnictwo Naukowe PWN — Warszawa 2002.

Dlaczego liście zmieniają kolor

Dlaczego więc liście zmieniają swój kolor w zależności od pory roku? Cóż dzieje się tak dokładnie z tej samej przyczyny, dla której jedne zwierzęta zapadają w sen zimowy, a innym zmienia się futro na gęstsze i cieplejsze. Kończy się okres letni, dni stają się krótsze i chłodniejsze, a wszystko, co żywe szykuje się do zimy. U roślin zjawisko to nazywa się fotoperiodyzmem. Jest to szereg bardzo złożonych procesów, dzięki którym liście zmieniają kolor z zielonego na żółty, czerwony lub jakiś inne z ogromnej pastelowej palety. Niestety piękne, jesienne kolory w parkach i ogrodach są bardzo nietrwałe. Po zaledwie kilku tygodniach liście spadają z drzew, pozostawiając szare i nagie konary sterczące w każdą stronę.

Cała ta przemiana ma na celu spowolnienie procesów życiowych, by ostatecznie wprowadzić roślinę w okres fizjologicznego spoczynku. Podczas zimowych dni, gdy woda zamarza, a jej transport do liści staje się niemożliwy, przestają być one potrzebne. Można więc uznać, że pozbywanie się liście jest odruchem obronnym roślin przed nadchodzącą zimą. Liść zmienia kolor w momencie, gdy zawarty w nich chlorofil zaczyna się rozpadać. Jednocześnie pojawiają się nowe związki, zwane antocyjanami i to one odpowiedzialne są za zjawisko zmiany koloru liścia. W tym samym czasie w miejscu, gdzie ogonek liścia styka się z pędem, pojawia się tkanka odcinająca. Zabezpiecza ona część rośliny, od której już niebawem odpadnie liść. Jest to okres, który stał się wizytówką jesieni. Parki pokryte są wówczas liśćmi we wszystkich możliwych kolorach. Nie znam nikogo, kto choć raz nie zbierał pięknych, kolorowych, jesiennych liści.

Ciekawostki o liściach oraz fakty i informacje

Liście to „fabryki życia” – w procesie fotosyntezy zamieniają światło słoneczne w energię, produkując tlen i cukry potrzebne roślinom do wzrostu.
Kolor liści jesienią zależy od zaniku chlorofilu – gdy go ubywa, ujawniają się inne barwniki: karotenoidy (żółty, pomarańczowy) i antocyjany (czerwony, fioletowy).
Niektóre liście potrafią się „zamykać” – np. mimoza reaguje na dotyk, składając swoje listki w ciągu sekund.
Liście potrafią się ustawiać do słońca – zjawisko to nazywa się heliotropizmem. Dzięki temu maksymalnie wykorzystują światło.
Liście „oddychają” – przez mikroskopijne otworki zwane szparkami wymieniają gazy: pobierają dwutlenek węgla i wydzielają tlen.
Kaktusy mają kolce zamiast liści – to przekształcone liście, które chronią roślinę przed utratą wody i przed zwierzętami.
Największy liść świata ma palma Raphia regalis z Afryki – jego długość dochodzi nawet do 25 metrów!
Niektóre liście potrafią magazynować wodę – np. liście aloesu działają jak naturalny zbiornik.
Rośliny mięsożerne mają liście-pułapki – np. muchołówka amerykańska zamyka swoje liście wokół owada w ułamku sekundy.
Liście potrafią być jadalne – np. sałata, szpinak czy jarmuż to właśnie liście.
Jesienią drzewa „pozbywają się” liści, by przetrwać zimę – ograniczają w ten sposób utratę wody i energii.
Kształt liścia ma znaczenie – cienkie i wąskie lepiej radzą sobie w wietrznych miejscach, a szerokie świetnie chłoną światło w cieniu.
Niektóre liście mogą się rozmnażać – np. kalanchoe tworzy nowe roślinki na brzegach liści.
Liście nie zawsze są zielone – niektóre gatunki mają naturalnie fioletowe, czerwone czy srebrzyste barwy przez cały rok.
Liście chłodzą rośliny – poprzez parowanie wody z powierzchni, podobnie jak ludzki pot reguluje temperaturę ciała.
Niektóre liście mają woskową powłokę – dzięki niej woda spływa po nich jak po parasolu (efekt “lotosu”).
Liście są kluczowe dla klimatu Ziemi – w ogromnej skali pochłaniają dwutlenek węgla z atmosfery.
Zapach świeżo skoszonej trawy to reakcja obronna liści** – to lotne związki chemiczne wytwarzane po uszkodzeniu tkanek.
Liście iglaków (igły) są przystosowane do przetrwania zimy – mają grubą warstwę wosku i mało szparek, co ogranicza utratę wody.
Kształty liści to prawdziwa galeria sztuki natury – od sercowatych, przez lancetowate, po wachlarzowate, jak u miłorzębu.
Największe liście posiada roślina zwana gunerą olbrzymią. Jej liście osiągają wielkość niemal 3 metrów średnicy. Rekordzistką żyjącą w wodzie, jest wiktoria królewska, której liście pływają na wodzie i mierzą nawet 4 metry. Są one tak wytrzymałe, że potrafią utrzymać nawet dorosłą osobę.
Niektóre liście są tak silne, że można z nich produkować sznury, powrozy, a nawet liny okrętowe. Przykładem są liście bananowca manilskiego. Pozyskiwane z nich włókna są wyjątkowo silne i odporne.
Kokaina to narkotyk pozyskiwany z liści koki.
Za najładniejsze liście uważa się te pochodzące od kasztanowca.
Czy czterolistna koniczyna przynosi szczęście? Nie wiem, jednak naturalnie posiada ona trzy liście, znalezienie rośliny z czterema listkami jest bardzo trudne.
Gutacja to proces wydzielania przez liście wody i roztworów związków organicznych oraz soli mineralnych. Występuje ona wówczas gdy roślina ma dostęp do dużych ilości wody.
Transpiracja to proces parowania wody przez liście roślin. Naukowcy obliczyli, że nawet 15% wilgotności powietrza zawdzięczamy temu właśnie zjawisku.
Drzewo podróżników to roślina nosząca nazwę pielgrzymem madagaskarskim. Jest to palma z dużymi liśćmi ułożonymi w kształcie wachlarza. Nazwę drzewa podróżników zawdzięcza temu, że w prosty sposób pomaga ugasić pragnienie. Wystarczy ściąć liść przy samej nasadzie, by zdobyć ponad litr czystej wody.
W okresie jesieni drzewa podobnie, jak wiele zwierząt, zaczynają gromadzić zapasy na zimę. Przez całe lato liście dostarczają potrzebnych do życia substancji, gdy tych ostatnich zabraknie, rolę magazynów przejmują korzenie.
Naukowcy potrafią odczytać historię ewolucji poszczególnych drzew na podstawie budowy ich liści.
Według najnowszych badań grabienie liści w parkach i ogrodach przynosi więcej złego niż dobrego. Dzięki martwym liściom ziemia otrzymuje wiele wartościowych substancji. Powłoka z suchych lub gnijących liści jest domem dla wielu zwierząt i owadów. Oczywiście należy pozbyć się liści ze ścieżek i roślin wiecznie zielonych.
Szpilki drzew iglastych to również liście i pełnią dokładnie tę samą funkcję, choć ich budowa jest odmienna. Drzewa te przez tysiące lat ewolucji przystosowały się do życia w chłodnych warunkach.
Z roślin iglastych jedynie modrzew zrzuca liście na zimę.
Kształt liści zależny jest w dużej mierze od warunków środowiska, w jakich żyje dana roślina.
Niektóre rośliny potrafią wytworzyć kilka rodzajów liści jednocześnie. Przykładem jest strzałka wodna. Jest to roślina wodna i posiada trzy rodzaje liści. W części znajdującej się pod wodą pojawiają się liście taśmowate, a w części nawodnej rosną liście owalne, unoszące się na wodzie. Dodatkowe liście wyrastają powyżej powierzchni wody i mają kształt dzwonków.
U nie wszystkich roślin liście wyrastają z łodygi, ale bezpośrednio z korzenia. Najczęściej rośliny te wegetują w trudnych warunkach górskich lub bardzo suchych.
Liście często służą roślinie do rozmnażania.

I to tyle o liściach, małych fabrykach produkujących nieustannie od milionów lat tlen, który pozwala nam oddychać. Dbajmy więc o naszych niemych, zielonych przyjaciół, gdyż bez nich niełatwo będzie nam żyć.

Angielska wersja językowa