Zamek w Radzyniu Chełmińskim w województwie kujawsko-pomorskim, to nie tylko ciekawa historycznie budowla, ale też piękna i majestatyczna ozdoba miasta. Stoi on na niewielkim wzniesieniu i jest pierwszą rzeczą, którą zobaczysz, wjeżdżając do Radzynia Chełmińskiego od strony Grudziądza.
Stara krzyżacka budowla, a w zasadzie ruina, uznawana była w latach świetności za jeden z najpiękniejszych krzyżackich zamków stojących na ziemiach polskich. Choć dziś budowla nie robi już tak dużego wrażenia, to w starych murach wciąż dostrzec można dawną potęgę i monumentalną dumę niezdobytej twierdzy.
Zamek w Radzyniu Chełmińskim średniowieczna krzyżacka twierdza
Jak pisałem wcześniej, dziś budowla nie robi już tak dużego wrażenia, jak przed wiekami. Jednak jest w tych starych murach coś, czego brakuje w wielu innych zamkach – jest to luźna i przyjazna atmosfera oraz swoboda poruszania się i myszkowania po licznych zamkowych zakamarkach.
Zaraz po przekroczeniu bramy uzmysłowiłem sobie, że Zamek w Radzyniu Chełmińskim, prowadzony jest przez pasjonatów i ludzi, którzy bez kija w tyłku potrafią mówić o jego historii i dziejach. Można tam bez skrępowania poruszać się po skromnie, lecz z fantazją urządzonych lochach i piwnicach. Bez problemu wejdziemy też na wieżę zamkową, z której roztacza się fantastyczna panorama ziemi Chełmińskiej z majaczącym w oddali Grudziądzem.
Dziedziniec zamkowy to w zasadzie duży plac zabaw w stylu średniowiecznym. Dzieciaki były zachwycone, mogąc wspinać się na drewniane konstrukcje albo pobiegać po ruinach dawnych zamkowych komnat, pełnych wąskich przejść i tajemnych pomieszczeń.
Zamek w Radzyniu Chełmińskim i zamkowe podziemia, lochy oraz zbrojownia
Bardzo mądrze poradzono sobie z rozmieszczeniem to tu, to tam historycznymi artefaktów i eksponatów. Zasada jest prosta; wszystkiemu, co nie jest ukryte w gablotach, można przyjrzeć się z bliska, a nawet dotknąć.
Mamy zatem zbrojownie, w której na stojakach rozmieszczono dawną broń i pancerze. Oczywiście nie jest to broń oryginalna, a jedynie szybko i tanio wykonane kopie. Jednak możliwość wypróbowania wielkich i ciężkich mieczy, toporów czy młotów bojowych, jest świetną zabawą i to nie tylko dla dzieciaków.
Stare motocyklowe kaski, imitujące rycerskie hełmy, tarcze wycięte z blachy i drewna, a do tego karwasze, kolczugi i rękawice, dopełniają niezbędnego wyposażenia każdego średniowiecznego żołdaka. Po przebraniu się w taki rynsztunek można udawać dawnego wojownik, pod warunkiem jednak, że stoi się w głębokim cieniu mrocznego lochu.
W zamkowych podziemiach urządzono nie tylko zbrojownię, ale także zamkową kostnicę i pomieszczenia, w których ustawiono gabloty, fotografie oraz informacje o historii zamku. Jest tu również miejsce poświęcone Bractwu Rycerskiemu Zamku Radzyńskiego. Niestety o tym ostatnim nie udało nam się znaleźć wielu informacji, poza fotografiami z imprez na ich profilu Facebooka.
Skoro już jesteśmy w lochach, to warto wspomnieć, że są one jedną z lepiej zachowanych części zamku. Spacerując po piwnicach, łatwo zauważyć, że krzyżacka twierdza budowana była etapami. Świadczą o tym kamienne ściany, różniące się od siebie rodzajem budulca, stylem i rozmachem.
Zamek w Radzyniu Chełmińskim i jego początki
Pierwsze ślady pochodzące z wykopalisk świadczą o tym, że długo przed przybyciem na te ziemie rycerzy z białym krzyżem na plecach, istniała tu wcześniejsza fortyfikacja. Zbudowali ją pogańscy Prusowie i wykonana była z drewniana wzmocnionego ziemią.
Krzyżacy roznieśli w pył pierwotnych mieszkańców tych ziem i na miejscu dawnej, prymitywnej fortyfikacji, wznieśli ceglaną twierdzę stojącą na solidnym, kamiennym fundamencie.
Dziś tego nie widać, ale w XIII wieku teren dzisiejszego zamczyska był wyspą, wystającą z wód sporego jeziora. By wzmocnić walory obronne przyszłego zamku, krzyżaccy konstruktorzy usypali niewielkie wzgórze i obniżyli poziom wód jeziora, a dopiero potem zabrali się za budowę.
Budowa zamku i jego przeznaczenie
Gdy ukończono budowę zamku, gdzieś w okolicach 1330 roku, miał on kształt kwadratu, typowy dla ówczesnych twierdz obronnych. Długość każdego z murów sięgała pięćdziesięciu metrów i wzmacniały je cztery wieże narożne. Przy czym jedna z nich pełniła funkcję wieży obserwacyjno-obronnej. Była ona również tak zwanym – ostatnim punktem obrony. W razie wdarcia się do zamku wrogich sił, rycerze ukryci w wieży mogli skutecznie bronić się jeszcze przez długi czas.
Wewnątrz murów rozmieszczono zespół budynków sięgający trzech pięter. Ich znaczną część zajmował dom konwentu oraz ogromna kaplica, gdyż zamek z założenia był klasztorem warownym. Dodatkowe miejsce zajmował kapitularz oraz dormitorium, czyli sypialnie dla zakonników.
Poza tym w zamku wystarczyło miejsca na infirmerię, magazyny, sypialnię dla świeckich mieszkańców twierdzy, kuchnie, punkty obronne, ciągi komunikacyjne no i oczywiście wieżę latrynową. Wszystkie budynki i pomieszczenia pełniły ściśle określoną funkcję i panował w nich ład oraz czystość, z którego słynęli bracia zakonni.
Poza murami z kamienia i cegły, których część przetrwała do dziś, zamek wypełniały elementy drewniane. Były to krużganki, biegnące dookoła zamkowych murów, sklepienia wieżyczek i przeróżne zadaszenia. O tym, jak zamek wyglądał przed wiekami, możemy dowiedzieć się z prac wykopaliskowych oraz z innych zamków, które na przestrzeni wieków miały więcej szczęścia niż ten w Radzyniu Chełmińskim i przetrwały po dziś.
Podobnie jak dawne drewniane wyposażenie zamku, tak i nasza wiedza o podzamczu oraz całym otoczeniu twierdzy pochodzi z wykopalisk i jest pełna przypuszczeń i domniemań, gdyż niewiele poza starymi murami przetrwało do dzisiaj.
Zamek w Radzyniu Chełmińskim i jego historia
Historia zamku w Radzyniu Chełmińskim przypomina te, które znamy z innych krzyżackich zamków. Powstał on w celu umocnienia granic państwa zakonnego i obrony przed plemionami pogan, wciąż czekającymi, by je nawrócić na jedyną słuszną religię.
Od samego początku zamek był siedzibą komtura krzyżackiego, co świadczy o wadze, jaką miał on dla Krzyżaków. Położenie zamku było niezwykle ważne, gdyż stał on przy trakcie wiodącym z pruskiej Pomezanii, przez Ziemię Chełmińską i dalej w głąb państwa krzyżackiego.
Jak to często z zamkami bywało, taki i bohater naszej dzisiejszej opowieści kilka razy przechodził z rąk do rąk. A to za sprawą zbrojnych interwencji, a to w drodze rokowań i targów. Ostatecznie w roku 1454 wrócił na stałe do Rzeczpospolitej i stał się ważną częścią systemu obronnego państwa polskiego.
Pierwsza tragedia, która rozpoczęła upadek radzyńskiego zamku, przyszła wraz ze Szwedami, którzy w roku 1628 wysadzili większą część budowli, niszcząc wiele pomieszczeń i główną wieżę zamkową. Kolejny cios zadali Prusacy, którzy w trakcie pierwszego rozbioru Polski w roku 1772, postanowili wykorzystać starą i mocną średniowieczną cegłę do budowy okolicznych domów.
Szczęśliwie dla starych ruin, dzielni mieszkańcy Ziemi Chełmińskiej nie zamierzali przyglądać się dewastacji ze spokojem. Wybuchły ogromne protesty i podjęto wszelkie inne, możliwe wówczas działania mające na celu ochronę pięknego zabytku.
Ostatecznie udało się powstrzymać rozbiórkę. Co więcej, w roku 1839 przeprowadzono pierwsze prace zabezpieczające. Niestety wiele zniszczeń już się dokonało i nie udało się tego stanu rzeczy odwrócić. Poważne prace remontowe na zamku przeprowadzono w drugiej połowie XX wieku, gdy odrestaurowano sklepienia w piwnicach i położono nowy dach na zamkowej kaplicy.
Zamek w Radzyniu Chełmińskim zwiedzanie i stan obecny
Najbardziej okazałą częścią zamku w Radzyniu Chełmińskim, która przetrwała do dzisiaj, jest południowa fasada twierdzy. Podziwiać możemy niemal kompletną, ceglaną ścianę z bramą zamkową oraz dwiema wieżami narożnymi, które udostępnione są dla zwiedzających.
Pozostałe skrzydła zamku zachowały się jedynie w dolnych partiach i w większości bez zadaszenia. Strop, jaki założono nad kaplicą, jest żelbetonowy, raczej brzydki i toporny jednak spełnia swoją funkcję. Piwnice zachowały się w miarę dobrym stanie i chodzenie po nich jest dużą frajdą.
Jak już pisałem, wyposażenie zamku jest raczej ubogie, lecz widać, że pracujący tu ludzie robią wszystko, by zachować dobrą i przyjazną atmosferę, co równoważy braki w wyposażeniu zamkowych sal.
Zamek w Radzyniu Chełmińskim i wyprawa na zamkową wieżę
Polecam wyprawę na szczyt, którejś z zamkowych wież. Przejścia i schody są raczej ciasne, lecz w miarę wygodne. O poziomie trudności niech świadczy to, że razem z nami na szczyt weszli najmłodsi członkowie Naszych Szlaków i to bez żadnych problemów.
Najtrudniejszym odcinkiem okazały się jednak strome i ciasne schody, a także bardzo wąskie i niskie wyjście z klatki schodowej na szczyt wieży. Otwór jest naprawdę mały, a do tego wychodzi na ścianę zewnętrzną w odległości niewiele większej niż pół metra. Jeżeli więc zbudowani jesteście słusznie i choćby lekko ponadprzeciętnie, wejście na wieżę może okazać się dużym wyzwaniem.
Takie rozwiązanie uzmysławia nam, jakie ogromne zmiany zaszły w budowie naszych ciał przez niespełna tysiąc lat. Przeciętnie zbudowany mężczyzna z dzisiejszych czasów, w średniowieczu uchodziłby za giganta.
Nawet jeżeli dostanie się na wieżę, będzie trudniejsze niż się spodziewałeś, widok z wysoka na okolicę zrekompensuje Ci wszelkie niewygody. Ze szczytu wieży rozciąga się piękna panorama okolicy. Pełno tam pół, lasów i dróg aż po horyzont, a jeżeli będziesz miał szczęście odwiedzić zamek jesienią, zobaczysz w dole świat bajeczny świat, pomalowany przez naturę w pastelowe kolory.
Pan Samochodzik i Templariusze w radzyńskim zamku
Na początku lat siedemdziesiątych odbyła się premiera serialu telewizyjnego dla młodzieży „Samochodzik i Templariusze”. Powstał on na podstawie powieści pana Zbigniewa Nienackiego. Rolę tytułowego Pana Samochodzika zagrał Stanisław Mikulski i zrobił to naprawdę dobrze.
Telewizyjne przygody serialowych bohaterów, nagrywano w okolicach Grudziądza no i w samym Radzyniu Chełmińskim, a przede wszystkim w ruinach radzyńskiego zamku.
Pan Samochodzik i Templariusze ciekawostki
- W Radzyniu Chełmińskim odbywa się coroczna impreza pod nazwą, Rajd śladami Pana Samochodzika. Uczestnicy spotykają się w miejscach znanych z serialu.
- Serial składał się z pięciu odcinków.
- Podczas kręcenia zdjęć do serialu aktorzy znaleźli zakwaterowanie u zwykłych mieszkańców Radzynia. Do dziś wiele osób przechwala się tym, kto u nich mieszkał. Podobno przez okres zdjęć narodziło się kilka przyjaźni które przetrwały do dziś.
- Samochodem, który wykorzystano w serialu, był samochód amfibia VW Schwimmwagen.
- Podczas kręcenia zdjęć na jeziorze samochód Pana Samochodzika zatonął. Na szczęście producenci dysponowali dwiema sztukami i zdjęcia można było kontynuować.
- Mieszkańcy Radzynia brali udział w niektórych scenach. Opowieści o udziale w serialu krążą do dziś po miasteczku w formie miejskich legend.
Radzyń Chełmiński i okoliczne atrakcje
Zamek w Radzyniu Chełmińskim to nie jedyna atrakcja miasta, które jest bardzo stare, gdyż prawa miejskie otrzymało w roku 1234 i choć jest niewielkie, to poza ruinami twierdzy może pochwalić się jeszcze jednym niezwykłym zabytkiem. Jest nim Kościół św. Anny. Budowę tej gotyckiej świątyni rozpoczęto w roku 1310, a zakończono dopiero po niemal trzystu latach.
W kościele mieści się wiele ciekawych dzieł sztuki, w tym stare polichromie i piękne drewniane elementy wyposażenia. Poza tym stoi w nim pomnik Jana Długosza, naszego słynnego kronikarza.
W okolicy miasteczka jest wiele ciekawych i malowniczych terenów, które mogą być celem fantastycznych spacerów i przyrodniczych wypraw. Poza tym w niedalekiej miejscowości Pokrzywno stoją kolejne ruiny krzyżackiego zamku, a w okolicznych wsiach doszukać się można wielu dworów ziemiańskich i pałaców. Z racji swego położenia Radzyń Chełmińcki może być dobrą bazą wypadową do zwiedzania okolicy.
Informacje praktyczne związane z zamkiem w Radzyniu Chełmińskim
Poniżej kilka informacji, które pomogą Wam przygotować się do wizyty na zamku.
Adres zamku:
Zamek Radzyń Chełmiński, ul. Waryńskiego, 87-220 Radzyń Chełmiński.
Telefon oraz email, pod którym uzyskacie więcej informacji:
+48 694 959 628, patredino@gmail.com
Godziny otwarcie zamku:
Zamek czynny jest każdego dnia od godziny 10:00 do 18:00. Jednak zdarzają się sytuacje nieprzewidziane, dlatego też proponuję odwiedzić oficjalne, zamkowe konto na Facebooku, gdzie pojawiają się na bieżąco informacje związane z działaniem zamku oraz najbliższymi planami i wydarzeniami.
Cena biletu:
Bilet dla osoby dorosłej kosztuje 10 zł (Jest to cena, która obowiązywała, gdy odwiedziliśmy zamek, dziś zapewne jest inna).
Zamek w Radzyniu Chełmińskim ciekawostki
- Zamek w Radzyniu Chełmińskim pochodzi z XIII wieku i zbudowany został przez Krzyżaków.
- W roku 1989 podczas badań gruntu w okolicach zamku, odkryto dawne mury obronne.
- Przed południową, najlepiej zachowaną fasadą zamku, znajduje się dziś boisko piłkarskie. W czasach świetności mieściło się w tym miejscu podzamcze otoczone murem obronnym.
- Data powstania zamku oraz chronologia, ze względu na brak dokładnych informacji źródłowych, jest jedynie założeniem naukowców i badaczy.
- Na zamku w Radzyniu Chełmińskim dział Bractwo Rycerskie.
- Zamek w Radzyniu Chełmińskim nie jest oblegany przez tłumy turystów, gdyż informacje o nim krążą raczej wśród miłośników historii średniowiecznej i pasjonatów.
- W piwnicach znajduje się zbrojownia z replikami broni bojowej i pancerzami, które można bez przeszkód dotykać i przymierzać, co widać na naszych fotografiach.
- W latach 70 tych poprzedniego wieku na zamku w Radzyniu Chełmińskim kręcono zdjęcia do filmu „Pan Samochodzik i Templariusze”. Pamiętam, gdy zaczytywałem się powieściami pana Zbigniewa Nienackiego. Dziś autor i stworzony przez niego bohater są coraz mniej rozpoznawalni, a szkoda.
- Jeżeli planujecie odwiedzić zamek większą grupę, to istnieje możliwość zorganizowania ogniska lub biesiady na terenie ruin. Zakładam, że również inne imprezy typu urodziny, wesela czy podobne wydarzenia są możliwe do zorganizowania. By zorientować się w szczegółach, proponuję skontaktować się z pracownikami zamku pod oficjalnym numerem telefonu +48 694 959 628.
