Kamienne kręgi w Stonehenge to budowla sprzed tysięcy lat leżąca południowej Anglii.
Odległa, zamierzchła przeszłość. Tysiące lat przedtem, nim znany nam kalendarz zaczął odliczać czas. Brytania porośnięta była prastarym lasem, w którym natura przeprowadzała swoje odwieczne doświadczenia z ewolucją. Któregoś dnia, niespodziewanie w odwiecznym rytuale i niezakłóconym dotąd porządku, pojawił się ktoś nowy. Przybyli ludzie i choć nie było ich wielu, to byli sygnałem i znakiem nadchodzących zmian.
Stonehenge i ludzie w dawnej Brytanii
Ludzie wciąż wędrowali, przemierzali bezkresne puszcze i rozległe, płaskie jak stół równiny środkowej Anglii. Rozdzielali się i łączyli w większe grupy. Część z nich ruszyła na północ, aż dotarli w odległe i zimne góry. Inni odnaleźli brzegi chłodnego morza i tam nauczyli się, że można zostać dłużej w jednym miejscu. Jeszcze inni, osiadłego trybu życia uczyli się na równinach.
Przyroda Brytanii była łaskawą gospodynią. Ogromne ilości zwierząt i nieprzebrane bogactwo rzek, lasów i całej przyrody, pozwoliło przybyszom zadomowić się i zbudować pierwsze domy. Życie było trudne, ale nie tak, jak w miejscach, z których przybyli ich przodkowie.Rodziły się nowe umiejętności, a potrzeby wymuszały powstanie nowych wynalazków. Rozwinęła się religia, która pomagała wyjaśnić tajemnice otaczającego osadników świata. Potem przyszedł czas na sztukę i w końcu naukę. Budowano już nie tylko domy, ale również pierwsze świątynie i miejsca kultu. Ludzie zaczęli spoglądać w niebo i zobaczyli księżyc, słońce i rozjarzone gwiazdy na nocnym niebie. Uznali, że to tam właśnie istnieje coś wielkiego, coś, co ma moc planowania i opieki nad życiem w miejscu, gdzie przyszło im istnieć. Co bystrzejsze umysły zaczęły rozpoznawać zależności w otaczającym ich świecie, a także je rozumieć.
Stonehenge atrakcje kamiennych kręgów i ile one kosztują
Tajemniczy początek kamiennych kręgów w Stonehenge
Pewnego dnia, podobnego do wszystkich poprzednich, grupa ludzi rozpoczęła budowę czegoś, czego nigdy wcześniej nie robiono. Już za kilkaset lat na płaskich równinach dzisiejszego Wiltshire, miała stanąć megalityczna budowla złożona z gigantycznych głazów ustawionych w kręgu. Co prawda budowa kamiennych kręgów nie była niczym nowym. Niedaleko, w oddalonym o 30 kilometrów Avebury, kilkaset lat wcześniej nim ruszyła budowa Stonehenge, stały już wielkie głazy w mistycznym kręgu. Tamte jednak były zwykłymi, choć ogromnymi kamieniami ustawionymi w przemyślany sposób.
Nowy projekt zakładał budowę dużo bardziej skomplikowanej konstrukcji z kamiennymi podporami, dachem i ołtarzami. Niezwykłe sanktuarium miało stać się wyrafinowanym zegarem, kalendarzem oraz miejscem, nad którym głowić się będą najpotężniejsze umysły naszych czasów.
Rozpoczęto prace przygotowawcze do projektu. Na płaskim i cichym dotąd płaskowyżu, pojawiły się zwały ziemi. Gdy jedni przygotowywali grunt, inni pracowali przy kamieniach. W stworzonych specjalnie na ten cel kamieniołomach rozległy się rytmiczne uderzenia kamiennych młotów. Grunt drżał, gdy przemocą wyrywano z ziemi wielotonowe monolity. Grupki odzianych w skóry ludzi transportowało w pocie czoła ogromne drzewa z pobliskiej puszczy. Miały one stać się elementami prymitywnych, lecz dobrze spełniających swoje zadanie maszyn.
Tymczasem w innych częściach świata
W czasie, gdy ruszyła budowa Stonehenge, w zupełnie innej części świata faraon Menes zjednoczył właśnie Górny i Dolny Egipt. W Mezopotamii rozkwitało nowoczesne miasto Uruk, gdzie zaczęto zapisywać pierwsze informacje na glinianych tabliczkach. Jeszcze dalej, Sumeryjczycy rozwijali handel z Imperium Akadyjskim i żeglowali na swoich kruchych statkach po Zatoce Perskiej. Grecy opowiadali legendy o podobnych ludziom bogach, nie wiedząc, że już niebawem Rzymianie zmienią ich imiona na własne.
W wysokich Alpach odziany w skóry człowiek zamarzał ugodzony strzałą. Po niemal pięciu tysiącach lat odnaleziono jego ciało i zrekonstruowano wygląd. Nadano mu imię Oetzi, czyli Człowiek Lodu. To on dał nam pojęcie o tym, jak wyglądali ówcześni mieszkańcy ziemi. Świat tętnił życiem, a ludzie parli do przodu w swej wędrówce ku oświeceniu. Rodziły się i umierały całe cywilizacje, gdy w sercu Brytanii rozbrzmiewał łoskot kamiennych toporów.
Tak wyglądały początki tajemniczego projektu Stonehenge. Do dziś nie wiemy, dlaczego słabo rozwinięta, młoda cywilizacja porwała się na tak ogromne przedsięwzięcie. Poświęcono mu nieograniczone ilości zasobów, czasu i pracy, która trwała przez tysiąc lat. Ogrom prac, jaki wówczas wykonano, można zrozumieć, dopiero gdy porównamy wielkość Stonehenge z możliwościami technicznymi i organizacyjnymi ówczesnych mieszkańców Brytanii.
Nasz pierwszy kontakt z megalitami Stonehenge
Nasza pierwsza wizyta w Stonehenge nie przebiegła tak, jak się spodziewałem. Najbliższe otoczenie kręgów było, delikatnie mówiąc, słabo przygotowane. Zupełnie dziki parking na jednym z pobliskich pól, gdzie opłatę pobierał zmęczony życiem gość, człapiący przez błocko w gumofilcach, których już za chwilę miałem mu pozazdrościć. Dziś kupno biletów odbywa się przez Internet, jest proste i przyjemne.
Padał deszcz, grunt był rozmokły, a do kręgów kawał drogi. Nie potrafiłem wówczas zrozumieć, jak można tak zaniedbać zabytek tej klasy. Kamienne trylity, wysokie na dziewięć metrów, stały w szczerym polu porośnięte trawą. Wewnątrz kręgu nie było lepiej. Wszystko dookoła wyglądało jak porzucone i pozbawione opieki. Rozczarowanie prysło, dopiero gdy z bliska spojrzałem w górę na kamienie monumenty. Poczułem wówczas dokładnie to samo, co wiele lat wcześniej, gdy czytałem o tajemniczym Stonehenge na łamach przeróżnych powieści i czasopism.
Historia kamiennych kręgach Stonehenge
Według oficjalnych źródeł budowa Stonehenge rozpoczęła się na początku trzeciego tysiąclecia przed Chrystusem. To na ten czas właśnie datowane są pierwsze budowle ziemne, mające być początkiem późniejszego sanktuarium. Jednak według nieoficjalnych źródeł, ślady pierwszych prac przy budowli pochodzą z czasów dużo wcześniejszych. Jak twierdzą niektórzy, znane dziś dowody wskazują na to, że nim na równinach południowej Anglii rozpoczęto budowę Stonehenge, prowadzono tu zakrojone na szeroką skalę prace ziemne. Dlatego też otaczający kamienne monumenty ziemny pierścień, datowany jest na kilkaset lat wcześniej niż same kręgi. Tu należy uświadomić sobie ogrom projektu, który od początku rozłożony był na wiele etapów, ciągnących się przez pokolenia. Wszak nim ukończono Stonehenge, minęło bez mała tysiąc lat.
Budowa kamiennych kręgów w Stonehenge
Nie wszystkie elementy kręgów przetrwały do dziś. Dawniej budowla zawierała elementy drewniane oraz usypane z ziemi kopce, kurhany i wzniesienia. Przypuszcza się, że całe Stonehenge otaczał wysoki wał oddzielony od budowli głęboką fosą. Następnym elementem była droga, zwana Aleją do Kręgów. Ciągnęła się ona przez ponad 3 kilometry i miała szerokość 11 metrów. W czasach świetności jej krawędzie otaczał wał ziemny.
Pierwszym kamiennym elementem w drodze do kręgów był potężny głaz, nazywany Heel Stone. Ustawiono go ponad cztery i pół tysiąca lat temu. Według legendy jest to kamień rzucony przez diabła, by zniszczyć Stonehenge. Głaz ten ma wysokość niespełna pięciu metrów, z czego ponad metr utkwiony jest w ziemi. Walijczycy uważają go za ostrzeżenie, ustawione przez boginię Freye dla wszystkich tych, którzy z nieczystym sercem zbliżają się do Stonehenge. Tuż za Heel Stone znajdowały się kolejne cztery głazy. Wciągnięto je i ustawiono na szczycie kurhanów, w czterech rogach kwadratu, w który wpisano kamienne kręgi, do dzisiaj zachowały się jedynie kurhany, a w zasadzie kopce, gdyż nigdy nie pogrzebano nikogo w ich wnętrzu.
Pierwszy kamienny krąg
Prawdziwy, pierwszy krąg, zaczyna się tuż za kurhanami. Jest to pierścień zewnętrzny, zbudowany z trzydziestu kamieni. Kamienie te nazywa się Sarsenami. Są to głazy składające się z twardego piaskowca. Wyróżniają się tym, że w ich skład wchodzą niemal wszystkie rodzaje krzemionki od opalu po kwarc. Są bardzo twarde i odporne na działanie środowiska. Występują jedynie na południu Anglii i w przyszłości staną się świetnym budulcem dla ogromnych i mocnych angielskich zamków. Jednak po raz pierwszy zostały użyte do budowy Stonehenge i nieco wcześniej, kręgów w Avebury. Średnica składającego się z nich kręgu to 40 metrów, a oficjalna data powstania sięga roku 2500 lat p.n.e. Wewnątrz pierwszego kręgu ustawiono kolejny. Tym razem materiał, z których go wykonano wyciosany został z błękitnej skały zwanej Bluestone. Błękitne monolity wyglądają niesamowicie i pochodzą z odległych, walijskich kamieniołomów. Budowę Bluestone Circle uważa się za trzecią fazę powstania kręgów kamiennych w Stonehenge.
Kolejne kręgi i konstrukcje
Naukowcy i archeolodzy uważają, że błękitnych kamieni było osiemdziesiąt. Do dzisiaj jednak przetrwały tylko 43 głazy. Ważą one od dwóch do czterech ton każdy. Niby niewiele, lecz gdy uświadomimy sobie, że trzeba było transportować je ponad 250 kilometrów, przez całą północną Walię, zaczyna wyglądać to na ogromne przedsięwzięcie.
Następnym elementem kręgów Stonehenge jest podkowa złożona z pięciu ogromnych trylitów. Są to dwa, dokładnie wyciosane kamienie w formie prostokąta, z trzecim ułożonym na ich szczycie. Wysokość konstrukcji trylitów w Stonehenge to 9 metrów. Waga największych z głazów przekracza 40 ton, a średnia to 25 ton. Kolejny element to druga podkowa zbudowana z błękitnych skał (Bluestones), która zawiera 30 kamieni. Obydwie podkowy ustawione są rozwarciem w kierunku opisanej wyżej Alei do Kręgu. Centralnym punktem w Stonehenge, jest wielki kamień nazywany Altar Stone. Jest to monolit w kształcie ołtarza. Legenda głosi, że to właśnie Altar Stone ze Stonehenge stał się wzorem dla wszystkich późniejszych ołtarzy, również tych chrześcijańskich. Niestety Alter Stone ze Stonehenge jest dziś przewrócony i trudno dostrzec w nim słynny ołtarz.
Stonehenge na przestrzeni wieków
Stonehenge budowano przez niemal tysiąc lat lub jak uważają niektórzy, kilka tysięcy lat dłużej. Najnowsze badania przy pomocy ultranowoczesnych technik z wykorzystaniem georadaru, skanerów 3D oraz magnetometrów, wskazują, że pod ziemią znajdują się dziesiątki nieodkrytych dotąd obiektów. Niektóre z nich są zapewne częścią oryginalnych kręgów, lecz inne mogą być konstrukcją poprzedzającą oficjalnie znaną nam budowlę. Tak czy inaczej, kręgi Stonehenge są stare i owiane tajemnicą. Były już legendą, gdy do Brytanii przybyli Rzymianie. To oni przeprowadzili pierwsze badania niezwykłej konstrukcji, lecz nie potrafili doszukać się wśród mieszkańców tej części świata, umiejętności i wiedzy pozwalającej na wznoszenie tak potężnych megalitów. Porzucili więc temat i stracili nim zainteresowanie.
Kamienne kręgi w średniowieczu
W okresie średniowiecza powstało wiele legend i baśni mających na celu wyjaśnienie pochodzenia Stonehenge. Najpopularniejszą z opowieści jest ta, że to olbrzymy zbudowały kamienne kręgi. To w ich wnętrzu miały odzyskiwać moc i zdrowie. Historia na tyle silnie wtopiła się w średniowieczną społeczność Anglii, że przez setki lat tysiące ludzi pielgrzymowało do kręgów, by odzyskać utracone zdrowie. Co ciekawe bardzo podobna legenda wyjaśnia pochodzenie kręgów w Odrach na Kaszubach, Michał opisał ją w naszym dziale mitów i legend ze świata.
Stonehenge w nieco bliższej nam historii
W wieku osiemnastym i dziewiętnastym Stonehenge również przyciągało ludzi szukających tajemniczych mocy i magicznych energii. Tym razem jednak wierzono, że siła kryjąca się w kręgach pochodzi od tajemniczych Druidów, którzy prastare kręgi zaadoptowali do swojej kultury. Pomysł ten nie mógł być prawdziwy, gdy przybyli Druidzi, Stonehenge było już ruiną. W wieku dwudziestym dokonała się kolejna zmiana. Miejsce diabłów, olbrzymów i Druidów zajęli przybysze z kosmosu. Jest wiele artykułów z poprzedniego wieku, w których autorzy udowadniają pozaziemskie pochodzenie Stonehenge.
Stonehenge i lokalny biznes
Tereny, na których ustawiono wielkie kamienie, od zawsze należały do osób prywatnych. Już w wieku dziewiętnastym, pobierano drobne opłaty od przybyszów chcących zobaczyć starożytny zabytek. W roku 1882 Stonehenge uzyskało status Scheduled Ancient Monument. Oznaczało to, że od tej pory budowla zaliczana jest do pomników historii zbudowanych ręką ludzką i znajduje się pod ochroną królestwa. Był to jednocześnie pierwszy, królewski akt mający na celu ochronę historycznych zabytków Wielkiej Brytanii.
W roku 1915 cały okoliczny teren wraz z kręgami kamiennymi został sprzedany przez ich właściciela Koronie Brytyjskiej. Kwota, jaka pojawia się na dokumentach to 6 600 ówczesnych funtów. Jednak aż do początku lat osiemdziesiątych wciąż niewiele się tu działo. Od roku 1986 Stonehenge wpisane jest do listy światowego dziedzictwa UNESCO, podobnie jak niedalekie Avebury i wiele innych, podobnych miejsc w Wielkiej Brytanii. Właścicielem Stonehenge jest Korona Brytyjska, a opiekuje się nim organizacja English Heritage przy dużej pomocy National Trust, które wzięło pod opiekę tereny wokół kamiennego kręgu. Dzięki temu, posiadacze kart członkowskich obu organizacji, mogą odwiedzać Stonehenge bez ponoszenia dodatkowych kosztów.
Stonehenge kamienne kręgi dzisiaj
Tereny otaczające zabytek bardzo się niemiły w ciągu ostatnich lat. To, co pamiętam z pierwszej naszej wizyty, odeszło w przeszłość i dziś Stonehenge jest pełnowartościowym obiektem turystycznym. Po pierwsze powstał parking z prawdziwego zdarzenia oraz Centrum Obsługi Ruchu Turystycznego (Stonehenge Visitor Centre). Tuż przy Centrum Obsługi zbudowano niedużą wioskę. Ma ona przedstawiać warunki, w jakich żyli budowniczowie kręgów. Przypuszcza się, że tysiące lat temu w tym właśnie miejscu istniała prawdziwa wieś zamieszkiwana przez ludzi budujących Stonehenge. Oddalona jest ona o trzy kilometry od właściwych kręgów.
By do nich dotrzeć, możemy skorzystać z oferowanych przez English Heritage autobusów, lub przejść się zamkniętą dla ruchu drogą. Osobiście polecam tę drugą opcję, zwłaszcza gdy dopisze pogoda. Niestety nie przewidziano możliwości zwiedzania wnętrza pradawnej budowli. Stonehenge otacza ścieżka, którą możemy przejść i zobaczyć kamienie z każdej strony. Jednak kilka razy w roku zakaz wchodzenia do kręgów zostaje zawieszony i wówczas bez przeszkód możemy dotknąć prastarych kamieni.
Stonehenge podczas zmian pór roku
Dzieje się tak podczas przesilenia zimowego i wiosennego. Wówczas do Stonehenge zjeżdżają wszelkiej maści pasjonaci i miłośnicy tajemnic, by w swoim gronie spędzić radosną noc w otoczeniu wielkich i tajemniczych kamieni. Jest muzyka, są tańce i całe mnóstwo zabawy! Gorąco polecam. W nowo powstałym Centrum Obsługi Ruchu Turystycznego można zwiedzić muzeum poświęcone kręgom. W dobrze opisanych gablotach i na wystawach rozmieszczono ponad 300 zabytków, odnalezionych podczas prac wykopaliskowych w kręgach oraz ich najbliższej okolicy. To tam dowiedzieliśmy się niezwykle ciekawej rzeczy. Mianowicie tego, że w licznych grobach odnalezionych pod niektórymi z kopców, znaleziono broń i przedmioty pochodzące z odległych stron świata. Świadczy to o tym, że ówczesne, dość prymitywne ludy miały kontakt z dalekimi częściami Europy, a nawet Afryki. W centrum można również zjeść obiad i napić się kawy. Jeżeli lubicie słodycze, polecam słynne w okolicy ciasto Stonehenge Rock Cakes. Jest też lokalne piwo o nazwie Stonehenge Ales.
Przeznaczenie kamiennych kręgów Stonehenge
Niemal od początku, gdy tylko ludzie zainteresowali się tajemniczą budowlą na równinach Wiltshire, powstawały mniej lub bardziej prawdopodobne teorie o ich przeznaczeniu. Te mniej prawdopodobne to mówiące, że Stonehenge jest miejscem zbudowanym przez kosmitów w tylko im wiadomych celach. Do tego samego worka można wrzucić twierdzenia, że kamienie ułożono w taki sposób, by generowały bardzo silną energię mogącą zasilać nieznane nam, starożytne urządzenia. Ta sama energia miał wpływać uzdrawiająco na ludzi i zwierzęta. Gdzieś w dawnych zapiskach odnotowano również, że średniowieczny odłam chrześcijan za pomocą kręgów potrafił porozumieć się z Bogiem i aniołami.
Bardziej naukowe teorie mówią o tym, że Stonehenge pełniło funkcję wielkiego kalendarza, dzięki któremu można było przewidzieć zaćmienia słońca i księżyca, a także wielu innych procesów zachodzących we wszechświecie. Układ kamieni w kręgach miał umożliwić obserwację astronomiczną najważniejszych wówczas ciał niebieskich. Tym samym, najbardziej prawdopodobną rolą kamiennej konstrukcji, była chęć uzyskania wiedzy na temat otaczającego starożytnych świata i zachodzących w nim procesów. Jednocześnie ówczesna nauka nie mogła istnieć bez połączenia z wierzeniami i magią. Zatem Stonehenge można uznać za najstarsze obserwatorium astronomiczna, świątynię oraz miejsce kultu w jednym. Czy jest tak naprawdę? Pomimo prowadzonych od ponad stu lat badań, wciąż trudno jest uznać, by nasza wiedza o Stonehenge potrafiła w pełni wyjaśnić rolę, jaką kamienne kręgi pełniły tysiące lat temu.
Informacje praktyczne z Kamiennych Kręgów Stonehenge ceny biletów i dojazd
Stonehenge możemy zwiedzać od poniedziałku do niedzieli w godzinach od 09:00 do 20:00. Przy czym godziny zamknięcia mogą różnić się nieco w zależności od pory roku.
- Dorośli muszą zapłacić 21.50 funtów, a dzieci i młodzież do lat siedemnastu – 13 funtów.
- Bilet familijny, w skład którego wchodzi dwoje dorosłych i troje dzieci kosztuje 56 funtów.
- Jeżeli Twoja rodzina to jeden dorosły i dzieci, zapłacisz 35 funtów.
- Dla posiadaczy kart członkowskich English Heritage oraz National Trust, wejście jest darmowe.
W poniższym linku znajdziesz aktualne ceny oraz wiele atrakcyjnych promocji na bilety do okolicznych atrakcji.
Jak widać, wizyta w Stonehenge nie należy do tanich. Gdy dodamy do tego konieczność wielokilometrowego dojazdu, robi się z tego okrągła sumka. Jeżeli jesteśmy już przy dojazdach, to najłatwiej dojechać tam samochodem. Oczywiście można przyjechać autobusem czy wykorzystać do tego, którąś z firm organizujących wycieczki do Stonehenge. Znajdziecie je w Londynie, Bristolu i Bath. Zresztą zakładam, że firmy takie istnieją w każdym innym mieście w Wielkiej Brytanii. Proponuję poszukać okazji na stronie Discount London Tours. Można tam znaleźć ciekawe okazje na wycieczki nie tylko do Stonehenge.
Stonehenge informacje i ciekawostki
- Stonehenge jest najbardziej znanym prehistorycznym zabytkiem na świecie, poza egipskimi piramidami.
- W Wielkiej Brytanii istnieje ponad tysiąc kamiennych kręgów różnej wielkości i budowy.
- Kamienie ze Stonehenge są różnej wielkości i wadze. Najmniejsze z nich ważą około dwóch ton. Najcięższe zaś mają wagę ponad 40 ton.
- Jedna z legend pochodzących ze średniowiecza przypisuje powstanie kręgów, mieszkającym tu dawniej olbrzymom. Jest łudząco podobna do legendy z naszych rodzimych kamiennych kręgów w miejscowości Odry na Kaszubach.
- Przez długi czas w średniowieczu uważano, że to słynny czarownik Merlin odpowiedzialny jest za przeniesienie kamieni i stworzenie kręgu.
- Do dziś są ludzie, którzy wierzą, że twórcami i prawowitymi właścicielami Stonehenge są tajemniczy Druidzi. Jest to błędne myślenie. Gdy druidzi przybyli do Brytanii, Stonehenge było już ruiną od tysiąca lat.
- Mniejsze kamienie użyte do budowy Stonehenge, a zwane bluestones pochodzą z leżących ponad 250 kilometrów od kręgów, kopalni kamienia w Walii. Naukowcy i inżynierowie, którzy badali kręgi, uważają, że do ich transportu wykorzystano ogromne sanie. Inni twierdzą, że część drogi głazy przebyły szlakiem wodnym przytwierdzone do wielkich tratw. Oba sposoby musiały być trudnym przedsięwzięciem w owych czasach.
- Do dzisiaj przetrwały w Stonehenge 83 kamienie. Wciąż prowadzone są kłótnie pomiędzy badaczami o to, jak w przeszłości wyglądały kręgi. Czy były kompletne, czy też puste dziś miejsca pozostawiono takimi w jakimś konkretnym celu?
- Na kamieniach wchodzących w skład Stonehenge odkryto wiele niewyjaśnionych elementów i części konstrukcji. Trudno jest wyjaśnić zastosowanie ponad 50 otworów wykonanych w kamieniach. Są teorie, które mówią, że za ich pomocą można było określić położenie gwiazd w stosunku do słońca i księżyca. Mogłoby to oznaczać, że wiedza astronomiczna starożytnych była dużo większa, niż kiedykolwiek przypuszczaliśmy.
- Ludzie wierzący w istnienie źródeł mocy przepływających przez ziemię i kosmos, uważają, że Stonehenge jest jednym z kilku miejsc na świecie, w którym energia ta łączy się wzajemnie i zostaje wzmocniona.
- Na świecie istnieje wiele replik słynnego Stonehenge. W Stanach Zjednoczonych zbudowano w stanie Waszyngton dokładną kopię kamiennych kręgów z Anglii. Podobnie w Nowej Zelandii, z betonu i drewna została wykonana replika Stonehenge. Natomiast na Uniwersytecie w amerykańskim Missouri stanęła kopia Stonehenge o połowę mniejsza od oryginału. Również w Europie mamy repliki słynnych kamiennych kręgów. W Berlinie wschodnim zbudowano ją ze starych. radzieckich pojazdów.
- W dniach, w które przypada przesilenie letnie, jak i zimowe w kręgach Stonehenge organizowane są imprezy plenerowe. Spotykają się na nich ludzie szukający mistycyzmu i magii w naszym skomercjalizowanym i poukładanym życiu. Pod gołym niebem bawi się wówczas kilka tysięcy ludzi oczekujących na zachód, a potem na wschód słońca.
