Barbórka, czyli Dzień Górnika to tradycyjne górnicze święto obchodzone w Polsce bardzo szumnie 4 grudnia. Dzień ten wybrano nie bez przyczyny, jest to bowiem dzień świętej Barbary z Nikomedii, patronki ciężkiej pracy i dobrej śmierci! Dawniej praca górnika była bardzo ciężka i ekstremalnie niebezpieczne, nic więc dziwnego, że to świętą Barbarę właśnie górnicy (choć nie tylko), wybrali sobie na patronkę. W razie kłopotów lub nieszczęśliwego wypadku dobra śmierć dla ludzi pod ziemią bywała prawdziwym wybawieniem.
W artykule poniżej napiszę trochę o samym święcie i tradycjach górniczych w Polsce i na świecie, a także opowiem legendę o świętej Barbarze.
Barbórka Dzień Górnika i jego historia
Święta Barbara została patronką górników w XVII wieku, wcześniej dzień urodzin świętej, przypadający na 4 grudnia był świętem wyłącznie kościelnym, w którym celebrowano męczeńską śmierć Barbary. Nie do końca wiadomo, kim dokładnie była Barbara i dlaczego to jej przypisano patronat nad górnikami. W Biblii ani innych kościelnych księgach nie ma o niej wzmianki, a wszystko, co o niej wiemy, pochodzi z legend i ustnych przekazów.
Pewne jest tylko to, że kult świętej Barbary wiązał się z opiekę nad umierającymi i przynosił nadzieję na lekką śmierć bez cierpień. Ludzi pracujący pod ziemią bali się utknięcia gdzieś w mrocznych czeluściach, bez nadziei na ratunek. W takich chwilach łatwa i szybka śmierć, którą miała przynieść święta Barbara, była prawdziwym darem.
Tak czy inaczej, na początku XVII wieku w Kielcach, które były w owym czasie miejscem wzmożonych prac górniczych, w kościele na Karczówce któryś z artystów ludowych wykuł w twardym galenicie figurkę świętej Barbary. Był to okres bardzo burzliwy, przez Małopolskę przeszła dopiero co wielka morowa zaraza, a pod ziemią w prymitywnych szybach, gdzie wydobywano nie tylko węgiel, ale także ołów, cynk, srebro oraz inne rudy metali, co chwilę dochodziło do zawałów i tąpnięć. Zdarzało się, że w wypadkach pod ziemią ginęły całe zmiany, a nie rzadko całe rodziny.
Górnicza społeczność przyjęła nową patronkę z otwartymi ramionami i pierwsze oficjalne ceremonie związane z Barbórką, o czym możemy przeczytać w zapiskach i kronikach kościelnych, odbyły się w połowie XVIII wieku w Tarnowskich Górach, gdzie już w średniowieczu ryto w ziemi, poszukując cennych minerałów. Początkowo były to uroczystości i ceremonie kościelne, lecz z czasem dodano do nich świeckie zwyczaje.
Barbórka ceremonie, zwyczaje i tradycje związane z Dniem Górnika
Do dziś w tradycyjnych regionach, silnie związanych z kościołem, Barbórka rozpoczyna się wcześnie rano od mszy świętej, odprawianej w największym kościele w mieście, gdzie górnicy i rodziny związane z górnictwem modlą się przy figurze świętej Barbary. Modlitwy do świętej dotyczą przede wszystkim bezpieczeństwa dla członków rodziny pracujących pod ziemią, ale także szczęścia i powodzenia całemu górniczemu społeczeństwu.
Po mszy orkiestra górnicza, w której muzycy przebrani są w tradycyjne czarne galowe mundury, przechodzi ulicami miasta zamieszkałymi przez górników, muzyką budząc mieszkańców i przypominając o rozpoczynającym się górniczym święcie.
Barbórka i tradycyjny strój górniczy zakładany podczas świąt
Najbardziej rozpoznawalną częścią górniczego stroju, jest zdobiona piórami koguta czapka, czyli czako. Znajduje się na niej górnicze godło, na którym widnieją dwa narzędzia; młot i perlik, młotek o przekroju prostokąta zwany przez Ślązaków pyrlikiem. Mundur górniczy różni się w zależności od pozycji osoby, która go nosi. Podczas górniczych imprez zobaczyć można mundury białe, zielone oraz czarne, które są najpopularniejsze, gdyż noszą je górnicy oraz orkiestra górnicza.
Innym atrybutem tradycyjnego galowego stroju, który zakładają górnicy podczas Barbórki, jest szpada górnicza. Jest to honorowa broń paradna, którą można nosić jedynie w połączeniu z mundurem galowym. Noszona jest pionowo przy lewym boku. Przypina się ją do pasa pod kurtką mundurową. Szpada ma długość 88 centymetrów i jako broń paradna nie posiada elementów broni bojowej, czyli nie da się jej wyjąć z pochwy.
Barbórka i karczmy piwne oraz inne świeckie zwyczaje związane z Dniem Górnika dawniej i obecnie
W zwyczajach górniczych i obchodach Barbórki zaszły duże zmiany pod koniec XX wieku, kiedy to uroczystości związane z Dniem Górnika stały się świeckie niż kościelne. Przywrócono zwyczaj karczm piwnych, czyli imprez górniczych odbywających się w restauracjach i barach. Dotychczas Dzień Górnika i związane z nim ceremonie odbywały się przede wszystkim w kościołach, a następnie w gronie rodzinnym. Jednak teraz ludzie zaczęli zbierać się w knajpach, by brać udział w wesołych biesiadach.
Barbórka i zwyczaj organizowania podczas tego święta biesiad górniczych związany jest z tradycją sięgającą daleko w średniowiecze. Jest to okazja, by spotkać przyjaciół, ich rodziny, ale także emerytowanych kolegów oraz innych przedstawicieli przemysłu wydobywczego.
Tradycyjnie w sali biesiadnej ustawia się dwa rzędy stołów dla dwóch różnych pokoleń górników. Układ taki nazywany jest starymi i nowymi strzechami. Obie grupy konkurują ze sobą podczas całej biesiady, zarówno w kwestii picia piwa, jak i przy różnych konkursach oraz zabawach.
W trakcje trwania biesiady śpiewa się pieśni górnicze, opowiada dowcipy, a najbardziej zasłużeni górnicy otrzymują nagrody. Jednak największą atrakcją karczm piwnych, jest przyjęcie do zawodu młodych górników. Zwyczaj ten pochodzi z dawnych czasów, gdy młodzi chłopcy wstępowali w szeregi górników i otrzymywali swój pierwszy kilof. Nim jednak do tego doszło, młody człowiek mający zamiar zostać górnikiem musi wziąć udział w ceremonii przyjęcia.
Ceremonię prowadzi zasłużony górnik w kompletnym mundurze paradnym, ozdobionym lisią kitą lub skórą. Jest to ważny symbol górniczy, gdyż lisia skóra służyła dawniej ludziom pracującym pod ziemią do ocierania twarzy lub podkładano ją pod kolana, gdy praca musiała być wykonywana w ciasnych zakamarkach. Pasowanie na młodego górnika odbywa się po tym, gdy chłopak przeskoczy nad lisią kitą.
Jako że tradycja nie lubi próżni, w czasie gdy górnicy bawią się w karczmach piwnych, do których wstęp mają jedynie mężczyźni (obecnie nie jest to ściśle przestrzegana zasada), dla kobiet organizowane są biesiady zwane combry babskie. Są to spotkania kobiet, które mają własne tradycje i zabawy. Podczas tradycyjnych combrów babskich organizowane są konkursy pieczenia czy poopisywanie się innymi domowymi umiejętnościami.
Innym, popularnym zwyczajem jest zrywanie podczas przemarszu orkiestry w Dzień Górnika, gałązek z pobliskich drzew owocowych, najczęściej jabłoni. Jabłoń była dawniej symbolem dobrobytu i szczęścia, a zgodnie z ludową mądrością kolejny rok miał być szczęśliwszy od obecnego, gdy gałązka zerwana w Barbórkę i włożona do wody zakwitnie w Boże Narodzenie tak, by można nią ozdobić choinkę.
Barbórka w innych krajach
Barbórka, czyli Dzień Górnika celebrowany jest także w innych rejonach świata. W Alpejskich zagłębiach, pracujący pod ziemią górnicy dostają w prezencie specjalnie wypiekany chleb świętej Barbary. Jest to rodzaj piernika z miodem i bakaliami.
W Azji, a dokładnie w Chiach, Dzień Górnika przypada na początek wiosny. Wszyscy górnicy otrzymują wówczas cały tydzień wolnego, tak by mogli odwiedzić rodziny, mieszkające często tysiące kilometrów od nich.
W Stanach Zjednoczonych uroczystości z okazji górniczego święta odbywają się 6 grudnia, Australijczycy świętują 22 listopada, a w Indiach pracownicy kopalń mają swoje święto 4 maja.
Górnictwo jego rola i przyszłość w zmieniającym się świecie
Górnictwo tradycyjne, czyli takie gdzie człowiek siłą własnych mięśni wyrywa z ziemi jej skarby, dawno się skończyło. Nowoczesne maszyny, systemy komputerowe, skanery sejsmiczne, radary do badania gruntu i inne technologie zmieniły wydobycie zasobów naturalnych na zawsze. W USA i innych krajach wysoko rozwiniętych istnieją już kopalnie, w których rolą człowieka jest wyłącznie zdalny nadzór nad pracującymi pod ziemią maszynami.
Oczywiście są miejsca na świecie, gdzie minerały wciąż wydobywa się starymi metodami, ale nawet tam wkrada się nowoczesny przemysł, gdyż jest to zwyczajnie tańsze i bardziej opłacalne.
W Polsce górnictwo ma bardzo długą historię. Początkowo kraj nasz słynął z wydobycia soli, którą spotkać można było w średniowieczu na wielu europejskich stołach. Z czasem białe złoto zastąpione zostało czarnym, a wydobycie węgla stanowiło dużą część wszystkich surowców przemysłowych eksportowanych z Polski na cały świat.
Obecnie jednak wydobycie węgla oraz wytwarzanie energii z węgla i innych surowców kopalnych, jest wygaszane, a świat przechodzi powoli na energię pozyskaną z zasobów odnawialnych. Przykładem może być Walia, gdzie jeszcze w XIX wieku, wydobycie węgla stanowiło niemal 80 procent całego przemysłu, a handel nim przyczynił się do powstania największych majątków w nowożytnej historii świata. Obecnie w Walii nie ma już kopalń, a kraj z najbardziej zanieczyszczonego miejsca w całej Wielkiej Brytanii zmienił się w zielony raj.
W obliczu wyżej wspomnianych zmian zachodzących na świecie, a także konsekwentną polityką Unii Europejskiej w kierunku wdrożenia słynnego Zielonego Ładu, przyszłość górnictwa nie wygląda różowo. Problemem są również braki w kadrze górniczej, niewielu młodych ludzi decyduje się na podjęcie nauki zawodu, którego przyszłość jest w zasadzie przesądzona.
Jaka będzie przyszłość górnictwa? Czas pokaże. Dzisiaj jednak chciałbym życzyć ciężko pracującym górnikom wszystkiego dobrego.
Legenda o świętej Barbarze patronce górników, ciężkiej pracy oraz dobrej i spokojnej śmierci
Legenda o świętej Barbarze patronce górników jest bardzo ciekawa i pełna symboliki. Wiem, że istnieje cała masa, różniących się od siebie baśni i legend. Tę, którą Wam opowiem, usłyszeliśmy w przemysłowej części Tarnowskich Gór, od emerytowanego górnika, który przez cały wieczór spędzony w pubie, zasypał nas dziesiątkami opowieści i górniczych historyjek.
Święta Barbara była córką bogatego poganina Dioskura, który żył w Nikomedii w III wieku. Dioskur chciał chronić Barbarę przed wpływem chrześcijaństwa, które rodziło się właśnie na terenach podległych Cesarstwu Rzymskiemu, dlatego zamknął ją w wysokiej wieży z dwoma oknami.
Barbara jednak okazała się pomysłową osobą i pomimo nadzoru zdołała wyjść z więzienia, by potajemnie przyjąć chrzest i złożyć śluby czystości. Kiedy ojciec Barbary wyjechał w podróż, Barbara kazała wybić w wieży trzecie okno na cześć Trójcy Świętej. Zrobiła też znak krzyża na ścianie i wykopała studnię, z której, jak mówią legendy, wypływała cudowna woda.
Kiedy Dioskur wrócił i zobaczył zmiany, jakie wprowadziła jego córka, był bardzo zdziwiony i zły. Zapytał Barbarę, kto to zrobił, a ona odważnie wyznała, że jest chrześcijanką i że wierzy w jednego Boga w trzech Osobach. Ojciec nie mógł jej wybaczyć tego, że złamała polecenia i porzuciła pogańskich bogów.
Rozkazał swoim ludziom pojmać ją i umieścić tym razem w podziemiach wieży, miejscu, z którego nie miałaby szans się wyrwać, lecz Barbara i tym razem wymknęła się i schroniła w pobliskim kamieniołomie, gdzie spotkała pracujących tam górników. Podzieliła się z nimi swoją wiarą i modliła się za nich.
Dioskur w końcu odnalazł Barbarę i przekazał ją rzymskim żołnierzom, którzy torturowali ją i próbowali zmusić do wyrzeczenia się Chrystusa. Barbara jednak nie ustępowała i wytrwale znosiła cierpienia. W końcu skazano ją na ścięcie mieczem. Wyrok miał wykonać jej własny ojciec.
Kiedy to zrobił, niebo rozdarło się i piorun uderzył Dioskura, zabijając go na miejscu. Barbara umarła jako męczennica wiary 4 grudnia 306 roku. Przed śmiercią prosiła Boga, aby nikt, kto będzie się do niej modlił, nie umarł w męczarniach. Dlatego jest patronką osób umierających i tych, którzy pracują w niebezpiecznych warunkach, a górnicy czczą ją jako swoją opiekunkę i obchodzą jej święto 4 grudnia jako Barbórkę.
Barbórka Dzień Górnika informacje, fakty i ciekawostki
- Barbórka to święto górników i wszystkich ludzi związanych zawodowo z wydobyciem paliw kopalnych.
- Barbórkę obchodzimy 4 grudnia w dzień świętej Barbary.
- Barbórka jest najbardziej znanym i rozpoznawalnym świętem jednej z grup zawodowych w Polsce.
- Święta Barbara jest także patronką hutników, marynarzy, rybaków, żołnierzy, kamieniarzy i więźniów.
- Polska jest trzecim co do wielkości emiterem dwutlenku węgla w Unii Europejskiej. W Polsce produkuje się ponad 10 procent całego dwutlenku węgla w Europie.
- Nadmierna produkcja dwutlenku węgla przyczynia się do powstawania efektu cieplarnianego na ziemi.
- Największym emiterem dwutlenku węgla w Polsce, powstałego przez spalanie węgla, jest elektrownia Bełchatów.
- Polska jest w czołówce krajów europejskich najsilniej uzależnionych od węgla.
- Jedne z najstarszych w Polsce szybów górniczych znajdują się w Tarnowskich Górach.
- Miejsca wydobywania minerałów i prac górniczych w Tarnowskich Górach znajdują się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO.
- Wcześniej słowo Barbórka pisało się przez u bez kreski, dziś nazwa została zmieniona zgodnie z wytycznymi języka polskiego.
- Najsłynniejsza parada górnicza w Polsce przechodzi każdego roku przez osiedle Nikiszowiec w Katowicach.
- Barbórka górników węgla kamiennego wpisana została na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
- Kupla, to górnicze godło znajdujące się na środku górniczej czapki. W godne widać narzędzia górnicze perlik i żelazko, czyli kilof, a całość otoczona jest wieńcem laurowym. Ten sam symbol znaleźć można także na guzikach paradnych mundurów.
- Poważne kopanie węgla w Polsce rozpoczęło się w początkach XVI wieku. Najwcześniejsze odkryte ślady pochodzą z XII wieku.
- Najwięcej węgla kamiennego zużywają Chiny. Jest to tyle samo co niemal cała reszta świata.
- Węgiel kamienny wydobywany jest z dużych głębokości. W Polsce średnia głębokość wydobycia to 700 metrów, a najgłębsze szyby sięgają do ponad 1200 metrów. Dlatego też węgiel wydobywany w naszych kopalniach jest droższy od tego, który wykopuje się w wielu innych częściach świata. Dla przykładu średnia głębokość kopalń w Chinach to tylko 400 metrów, a w Indiach niespełna 150 metrów.
- Największym eksporterem węgla jest Australia i Indonezja.
- W Polsce mamy kopalnie, które działają bez przerwy od średniowiecza.
- Wcześniej pisaliśmy o kilku kopalniach:
- Kopalnie oraz nowoczesne, przemysłowe pozyskiwanie surowców kopalnych budzi coraz większy sprzeciw ekologów oraz instytucji działających na rzecz czystej ziemi.
